☰ Mundarija · Fizika

Om qonuni

Darslar 17–18 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
17

Zanjirning bir qismi uchun Om qonuni

Darslik: 56–59-betlar
MaqsadZanjirning bir qismi uchun Om qonuni I = U/R ni bilish va uni tok kuchi, kuchlanish hamda qarshilikni topishda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
Om qonuni · Ohm’s lawto‘g‘ri proporsional · directly proportionalteskari proporsional · inversely proportional1 Ω = 1 V/1 A · 1 Ω = 1 V/1 A
Tushuntirish

Qarshiligi o‘zgarmas o‘tkazgich uchlaridagi kuchlanish necha marta ortsa, undagi tok kuchi ham shuncha marta ortadi: I ~ U. Kuchlanish o‘zgarmas bo‘lib, qarshilik necha marta ortsa, tok kuchi shuncha marta kamayadi: I ~ 1/R. Bu ikki natijani 1827-yilda nemis fizigi Georg Om umumlashtirdi: zanjirning bir qismi uchun tok kuchi I = U/R, ya’ni o‘tkazgichdagi tok kuchi unga qo‘yilgan kuchlanishga to‘g‘ri, qarshiligiga teskari proporsional. Undan U = I·R va R = U/I kelib chiqadi. Qarshilik birligi om: 1 Ω shunday o‘tkazgich qarshiligiki, uchlaridagi kuchlanish 1 V bo‘lganda undan 1 A tok o‘tadi. R = U/I formulasi qarshilik kuchlanishga bog‘liq degani emas: qarshilik o‘tkazgichning o‘zi (l, S, modda) bilan belgilanadi. Ampermetrning qarshiligi qancha kichik, voltmetrniki qancha katta bo‘lsa, ular zanjirga shuncha kam ta’sir qiladi.

Namunalar
Rezistor R = 40 Ω, uchlaridagi kuchlanish U = 12 V: I = U : R = 12 : 40 = 0,3 A.
Lampochka uchlarida 3,5 V bo‘lganda 0,25 A tok o‘tadi: R = U : I = 3,5 : 0,25 = 14 Ω. Tok 0,5 A bo‘lishi uchun (R o‘zgarmas) U = I·R = 0,5 · 14 = 7 V kerak.
Sinfda faoliyat

Jadvalni tekshiring: o‘tkazgichda U = 2 V, 4 V, 6 V bo‘lganda I = 0,1 A, 0,2 A, 0,3 A bo‘lsin. Har bir ustun uchun U : I ni hisoblang (20 Ω), I ning U ga bog‘liqlik grafigini chizing — to‘g‘ri chiziq chiqadi. Faqat qalam va qog‘oz.

Mashq
1
Zanjirning bir qismi uchun Om qonunini ayting va formulasini yozing.
2
Qarshiligi 15 Ω bo‘lgan o‘tkazgichdan 0,4 A tok o‘tmoqda. Uchlaridagi kuchlanish necha volt?
3
24 V kuchlanishda qarshiligi 60 Ω bo‘lgan o‘tkazgichdan o‘tuvchi tok kuchi qancha (A)?
4
Nima uchun R = U/I formulasi qarshilik kuchlanishga bog‘liq deganini bildirmaydi?