☰ Mundarija · Fizika

Kuchlanish va tok kuchi

Darslar 11–12 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
11

Elektr kuchlanish va uni o‘lchash

Darslik: 39–41-betlar
MaqsadElektr kuchlanish U = A/q ni, voltni va voltmetrni bilish; A = qU bo‘yicha ishni hisoblash.
Yangi so‘zlar
elektr kuchlanish (U) · electric voltage (U)volt (V) · volt (V)voltmetr · voltmeterparallel ulash · parallel connection
Tushuntirish

Elektr kuchlanish zanjir qismida zaryadni ko‘chirishda bajarilgan ishning shu zaryadga nisbatini ko‘rsatadi, ya’ni har bir kulon zaryadga qancha ish to‘g‘ri kelishini bildiradi: U = A/q, bundan A = qU va q = A/U. Birligi volt (V): 1 V = 1 J/C, ya’ni 1 V kuchlanishda 1 C zaryad o‘tganda 1 J ish bajariladi. Kichik va katta birliklar: 1 mV = 10⁻³ V, 1 kV = 10³ V. Quruq galvanik element taxminan 1,5 V, avtomobil akkumulatori 12 V beradi; xonadon tarmog‘i 220 V — bu o‘ta xavfli, unda hech qanday o‘lchash yoki tajriba o‘tkazilmaydi. Kuchlanishni voltmetr o‘lchaydi; u o‘lchanayotgan qismga (manba qutblariga yoki iste’molchi uchlariga) parallel ulanadi, «+» qisqichi manbaning musbat qutbi tomonga qaratiladi. Bir necha galvanik element ketma-ket ulansa, kuchlanishlar qo‘shiladi.

Namunalar
Lampochka uchlaridagi kuchlanish 3 V, undan 4 C zaryad o‘tdi: A = qU = 4 · 3 = 12 J.
Radio 6 V kuchlanishli manbadan ishlaydi; 180 J ish bajarilishi uchun q = A : U = 180 : 6 = 30 C zaryad o‘tishi kerak.
Sinfda faoliyat

Kattalar yordamida: multimetrni o‘zgarmas kuchlanish (DCV, 20 V chegarasi) holatiga qo‘yib, bitta quruq element (AA) uchlaridagi kuchlanishni o‘lchang; natijani 1,5 V bilan solishtiring. Xavfsizlik: rozetka va tarmoq simlarini hech qachon o‘lchamang.

Mashq
1
Elektr kuchlanish deb nimaga aytiladi?
2
Zanjir qismidan 10 C zaryad o‘tganda 120 J ish bajarildi. Kuchlanish necha volt?
3
1,5 V li to‘rtta galvanik element ketma-ket ulangan. Umumiy kuchlanish necha volt?
4
Voltmetr nima uchun o‘lchanayotgan iste’molchiga parallel ulanadi?