☰ Mundarija · Fizika

Elektr qarshilik. Reostatlar

Darslar 15–16 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
15

Elektr qarshilik

Darslik: 47–52-betlar
MaqsadElektr qarshilik, uning birligi (om) va R = ρ·l/S formulasini, solishtirma qarshilik tushunchasini bilish.
Yangi so‘zlar
elektr qarshilik (R) · electrical resistance (R)om (Ω) · ohm (Ω)solishtirma qarshilik (ρ) · resistivity (ρ)ommetr · ohmmeter
Tushuntirish

O‘tkazgichning zanjirda tok o‘tishiga qarshilik qilish xossasini tavsiflovchi kattalik elektr qarshilik deyiladi, u R harfi bilan belgilanadi va omda (Ω) o‘lchanadi; 1 kΩ = 10³ Ω, 1 MΩ = 10⁶ Ω. Metallarda qarshilik erkin elektronlarning kristall panjara ionlari bilan to‘qnashishidan kelib chiqadi. Qarshilikni ommetr o‘lchaydi. Tajribalar ko‘rsatadi: R o‘tkazgich uzunligi l ga to‘g‘ri, ko‘ndalang kesim yuzi S ga teskari proporsional va modda turiga bog‘liq: R = ρ·l/S. Bu yerda ρ — moddaning solishtirma qarshiligi, birligi Ω·m; masalan, mis uchun 0,017·10⁻⁶ Ω·m, alyuminiy 0,028·10⁻⁶, nikelin 0,4·10⁻⁶, nixrom 1,1·10⁻⁶ Ω·m. Hisoblashda 10⁻⁶ Ω·m = 1 Ω·mm²/m ekanidan foydalansak, S ni mm² da, l ni m da olish mumkin. Nixrom va nikelin qarshiligi katta bo‘lgani uchun isitish asboblari va rezistorlarda ishlatiladi.

Namunalar
Nikelin sim: l = 5 m, S = 0,2 mm², ρ = 0,4 Ω·mm²/m. R = ρ·l/S = 0,4 · 5 : 0,2 = 10 Ω.
Alyuminiy sim: l = 25 m, S = 0,7 mm², ρ = 0,028 Ω·mm²/m: R = 0,028 · 25 : 0,7 = 1 Ω. Sim uzunligi ikki marta kamaytirilsa, qarshilik 0,5 Ω bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Kattalar yordamida: yumshoq qalam bilan qog‘ozga 5 cm va 10 cm uzunlikdagi qalin grafit chiziqlar torting va multimetrni «Ω» holatiga qo‘yib, uchlari orasidagi qarshilikni o‘lchang. Uzun chiziqda qarshilik kattaroq ekanini yozing. Bu tajribada hech qanday tok manbai ishlatilmaydi.

Mashq
1
Elektr qarshilik nima va qanday birlikda o‘lchanadi?
2
Nikelin sim (ρ = 0,4 Ω·mm²/m) uzunligi 6 m, kesimi 0,3 mm². Qarshiligi necha om?
3
Qarshiligi 8 Ω bo‘lgan simning uzunligi yarmiga qisqartirilsa, qarshiligi necha om bo‘ladi?
4
Nima uchun isitgich asboblarning spirali nixromdan, ulovchi simlar esa misdan yasaladi?