ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektr qarshilik. Reostatlar

Darslar 15–16 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
15

Elektr qarshilik

Darslik: 47–52-betlar
MaqsadElektr qarshilik, uning birligi (om) va R = ρ·l/S formulasini, solishtirma qarshilik tushunchasini bilish.
Yangi so‘zlar
elektr qarshilik (R) · electrical resistance (R)om (Ω) · ohm (Ω)solishtirma qarshilik (ρ) · resistivity (ρ)ommetr · ohmmeter
Tushuntirish

O‘tkazgichning zanjirda tok o‘tishiga qarshilik qilish xossasini tavsiflovchi kattalik elektr qarshilik deyiladi, u R harfi bilan belgilanadi va omda (Ω) o‘lchanadi; 1 kΩ = 10³ Ω, 1 MΩ = 10⁶ Ω. Metallarda qarshilik erkin elektronlarning kristall panjara ionlari bilan to‘qnashishidan kelib chiqadi. Qarshilikni ommetr o‘lchaydi. Tajribalar ko‘rsatadi: R o‘tkazgich uzunligi l ga to‘g‘ri, ko‘ndalang kesim yuzi S ga teskari proporsional va modda turiga bog‘liq: R = ρ·l/S. Bu yerda ρ — moddaning solishtirma qarshiligi, birligi Ω·m; masalan, mis uchun 0,017·10⁻⁶ Ω·m, alyuminiy 0,028·10⁻⁶, nikelin 0,4·10⁻⁶, nixrom 1,1·10⁻⁶ Ω·m. Hisoblashda 10⁻⁶ Ω·m = 1 Ω·mm²/m ekanidan foydalansak, S ni mm² da, l ni m da olish mumkin. Nixrom va nikelin qarshiligi katta bo‘lgani uchun isitish asboblari va rezistorlarda ishlatiladi.

ƒFormula
R = ρ · l / S
l — uzunlik, S — kesim yuzi, ρ — solishtirma qarshilik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Elektrik ikki xil kabelni ko‘rsatadi: nasos uchun yo‘g‘on, chiroq uchun ingichka. Material va uzunlik bir xil bo‘lsa, kesim yuzi 2,5 mm² bo‘lgan kabel 0,5 mm² li kabeldan 2,5 : 0,5 = 5 marta kam qarshilikka ega, shuning uchun kam qiziydi.

Kim ishlatadi

Elektriklar sim kesimini yuklamaga qarab tanlaydi, isitgich ishlab chiqaruvchilar kerakli qarshilik uchun sim uzunligini hisoblaydi, elektr uzatish liniyasi muhandislari yo‘qotishni kamaytiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘cha yoki uyingizdagi ikki xil kabelning yo‘g‘onligini uzoqdan taqqoslang (tegmasdan) va qaysi biri kattaroq tok o‘tkazishi mumkinligini taxmin qiling.

Namunalar
l = 5 mS = 0,2 mm², nikelin
Nikelin sim: l = 5 m, S = 0,2 mm², ρ = 0,4 Ω·mm²/m. R = ρ·l/S = 0,4 · 5 : 0,2 = 10 Ω.
l, mR, Ω510152025300,20,40,60,811,200,51
Alyuminiy sim: l = 25 m, S = 0,7 mm², ρ = 0,028 Ω·mm²/m: R = 0,028 · 25 : 0,7 = 1 Ω. Sim uzunligi ikki marta kamaytirilsa, qarshilik 0,5 Ω bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Kattalar yordamida: yumshoq qalam bilan qog‘ozga 5 cm va 10 cm uzunlikdagi qalin grafit chiziqlar torting va multimetrni «Ω» holatiga qo‘yib, uchlari orasidagi qarshilikni o‘lchang. Uzun chiziqda qarshilik kattaroq ekanini yozing. Bu tajribada hech qanday tok manbai ishlatilmaydi.

Mashq
1
Elektr qarshilik nima va qanday birlikda o‘lchanadi?
2
Nikelin sim (ρ = 0,4 Ω·mm²/m) uzunligi 6 m, kesimi 0,3 mm². Qarshiligi necha om?
3
Qarshiligi 8 Ω bo‘lgan simning uzunligi yarmiga qisqartirilsa, qarshiligi necha om bo‘ladi?
4
Nima uchun isitgich asboblarning spirali nixromdan, ulovchi simlar esa misdan yasaladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona chirog‘i boshqargichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →