ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Joul–Lens qonuni va FIK

Darslar 34–35 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
34

Elektr toki ta’sirida o‘tkazgichlarning qizishi

Darslik: 97–99-betlar
MaqsadJoul–Lens qonuni Q = I²Rt ni bilish va tokning issiqlik ta’sirini hisoblashda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
Joul–Lens qonuni · Joule–Lenz lawissiqlik miqdori · amount of heattokning issiqlik ta’siri · heating effect of currentqizdirgich spirali · heating coil
Tushuntirish

Tok o‘tganda o‘tkazgich qiziydi, chunki harakatlanayotgan zaryadlar o‘tkazgich moddasiga energiyasining bir qismini beradi. Ingliz fizigi Joul va rus fizigi Lens bir-biridan mustaqil ravishda aniqlagan qonunga ko‘ra, o‘tkazgichda ajraladigan issiqlik miqdori tok kuchi kvadratiga, o‘tkazgich qarshiligiga va tok o‘tish vaqtiga to‘g‘ri proporsional: Q = I²Rt. Agar tokning butun ishi faqat issiqlikka aylansa, Q = A, shuning uchun Q = IUt = U²t/R ham to‘g‘ri. Issiqlik joulda o‘lchanadi. Ketma-ket ulangan o‘tkazgichlarda tok bir xil, shuning uchun qarshiligi kattasida ko‘proq issiqlik ajraladi, parallel ulanganda esa (kuchlanish bir xil) qarshiligi kichigida ko‘proq. Shu sababli ulash simlari qizimaydi, qizdirgich spirali esa qizib qizaradi. Qizdirgichlar yonishi mumkin: ularni kattalar nazoratisiz ishlatmang.

ƒFormula
Q = I² · R · t
Q = U²t / R
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zaryadlash kabelining qarshiligi 0,5 Ω, undan 2 A tok 10 min oqsa, Q = I²Rt = 4 · 0,5 · 600 = 1200 J issiqlik ajraladi. Shu sababli kabel biroz iliydi; qalinroq simda isrof kamroq bo‘lardi.

Kim ishlatadi

Saqlagich yasovchilar ingichka simning erishidan foydalanadi, isitgich konstruktorlari kerakli issiqlikni hisoblaydi, kompyuter muhandislari ortiqcha issiqlikni sovitish yo‘llarini o‘ylaydi.

Bugun sinab ko‘ring

R = 1 Ω da tok 1, 2, 3 A bo‘lganda bir soniyadagi issiqlikni jadvalga yozing va tok ikki marta ortganda issiqlik necha marta o‘zgarishini ayting.

Namunalar
+−A10 Ω
R = 10 Ω, I = 3 A, t = 20 s: Q = I²Rt = 9 · 10 · 20 = 1800 J.
24 V+−6 Ω
Spiral U = 24 V ga ulangan, R = 6 Ω, t = 1 min = 60 s: Q = U²t/R = 576 · 60 : 6 = 5760 J.
Sinfda faoliyat

Daftarda jadval tuzing: ketma-ket ulangan ikki o‘tkazgich (R₁ = 2 Ω, R₂ = 8 Ω, I = 1 A, t = 10 s) uchun Q₁ va Q₂ ni hisoblab, qaysi biri ko‘proq qizishini xulosa qiling. Hech narsani tokka ulamang.

Mashq
1
Joul–Lens qonunini ayting va formulasini yozing.
2
R = 5 Ω, I = 4 A, t = 30 s. Q necha J?
3
U = 12 V, R = 4 Ω, t = 10 s. Q = U²t/R necha J?
4
Nima uchun lampa simlari ulash simlariga qaraganda ko‘p qiziydi, garchi tok bir xil bo‘lsa-da?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘chat uchun iliq to‘shamaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →