Elektr toki ta’sirida o‘tkazgichlarning qizishi
Tok o‘tganda o‘tkazgich qiziydi, chunki harakatlanayotgan zaryadlar o‘tkazgich moddasiga energiyasining bir qismini beradi. Ingliz fizigi Joul va rus fizigi Lens bir-biridan mustaqil ravishda aniqlagan qonunga ko‘ra, o‘tkazgichda ajraladigan issiqlik miqdori tok kuchi kvadratiga, o‘tkazgich qarshiligiga va tok o‘tish vaqtiga to‘g‘ri proporsional: Q = I²Rt. Agar tokning butun ishi faqat issiqlikka aylansa, Q = A, shuning uchun Q = IUt = U²t/R ham to‘g‘ri. Issiqlik joulda o‘lchanadi. Ketma-ket ulangan o‘tkazgichlarda tok bir xil, shuning uchun qarshiligi kattasida ko‘proq issiqlik ajraladi, parallel ulanganda esa (kuchlanish bir xil) qarshiligi kichigida ko‘proq. Shu sababli ulash simlari qizimaydi, qizdirgich spirali esa qizib qizaradi. Qizdirgichlar yonishi mumkin: ularni kattalar nazoratisiz ishlatmang.
Zaryadlash kabelining qarshiligi 0,5 Ω, undan 2 A tok 10 min oqsa, Q = I²Rt = 4 · 0,5 · 600 = 1200 J issiqlik ajraladi. Shu sababli kabel biroz iliydi; qalinroq simda isrof kamroq bo‘lardi.
Saqlagich yasovchilar ingichka simning erishidan foydalanadi, isitgich konstruktorlari kerakli issiqlikni hisoblaydi, kompyuter muhandislari ortiqcha issiqlikni sovitish yo‘llarini o‘ylaydi.
R = 1 Ω da tok 1, 2, 3 A bo‘lganda bir soniyadagi issiqlikni jadvalga yozing va tok ikki marta ortganda issiqlik necha marta o‘zgarishini ayting.
Daftarda jadval tuzing: ketma-ket ulangan ikki o‘tkazgich (R₁ = 2 Ω, R₂ = 8 Ω, I = 1 A, t = 10 s) uchun Q₁ va Q₂ ni hisoblab, qaysi biri ko‘proq qizishini xulosa qiling. Hech narsani tokka ulamang.