☰ Mundarija · Fizika

Om qonunini tekshirish va reostat

Darslar 19–20 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
19

Laboratoriya ishi. Om qonunini o‘rganish

Darslik: 61–62-betlar
MaqsadLaboratoriya ishida o‘tkazgich uchun I va U ni o‘lchab, Om qonunini tekshirish va qarshilikning o‘rtacha qiymatini topish.
Yangi so‘zlar
o‘lchash xatoligi · measurement erroro‘rtacha qiymat · average valueampermetr ketma-ket · ammeter in seriesvoltmetr parallel · voltmeter in parallel
Tushuntirish

Ishga maktab past kuchlanishli manbai, noma’lum qarshilikli rezistor, ampermetr, voltmetr, kalit va reostat kerak; hamma ishni o‘qituvchi nazoratida bajaring va zanjirni o‘qituvchi tekshirmaguncha manbani yoqmang. Ampermetr zanjirga ketma-ket, voltmetr esa rezistor uchlariga parallel ulanadi; asboblar qutblari («+» va «–») ni va shkala chegarasini tekshiring. Reostat yordamida kuchlanishni uch xil qiymatga o‘rnatib, har safar U va I ni jadvalga yozasiz, so‘ng R = U/I ni hisoblaysiz. O‘lchash xatoliklari tufayli uch natija bir oz farq qiladi, shuning uchun R ning o‘rtacha qiymatini olasiz. Agar U/I nisbati deyarli o‘zgarmasa, o‘tkazgich uchun Om qonuni bajariladi. Ish tugagach avval kalitni oching, so‘ng simlarni ajrating; sim va rezistor qizishi mumkin, uzoq vaqt yoqib qo‘ymang.

Namunalar
Jadval: U = 1,5 V, 3,0 V, 4,5 V; I = 0,25 A, 0,50 A, 0,75 A. R = 1,5 : 0,25 = 3,0 : 0,50 = 4,5 : 0,75 = 6 Ω. Nisbat o‘zgarmas, demak Om qonuni bajariladi.
O‘lchashlardan R₁ = 5,9 Ω, R₂ = 6,1 Ω, R₃ = 6,0 Ω chiqdi. O‘rtacha R = (5,9 + 6,1 + 6,0) : 3 = 18 : 3 = 6 Ω.
Sinfda faoliyat

Daftarga jadval chizing: «№, U (V), I (A), R (Ω)» ustunlari va 3 qator; oxirida «R o‘rtacha» qatori. O‘qituvchi bergan namunaviy sonlar bilan to‘ldirib, hisoblashni mashq qiling, so‘ng sinfda haqiqiy o‘lchashni bajaring.

Mashq
1
Ampermetr va voltmetr zanjirga qanday ulanadi?
2
O‘lchashda U = 3 V, I = 0,5 A. Qarshilik necha om?
3
Uch o‘lchash: R = 11,8 Ω, 12,2 Ω, 12,0 Ω. O‘rtacha qiymat necha om?
4
Nima uchun bir marta emas, bir necha marta o‘lchab, o‘rtachasi olinadi?