ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektr dvigatel va magnit maydon masalalari

Darslar 59–60 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
59

O‘zgarmas tok elektr dvigateli

Darslik: 162–164-betlar
MaqsadO‘zgarmas tok elektr dvigatelining tuzilishi (stator, rotor, kollektor, cho‘tkalar) va ishlash tamoyilini bilish.
Yangi so‘zlar
stator · statorrotor · rotorkollektor · commutatorcho‘tkalar · brushes
Tushuntirish

Elektr dvigatel elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi; uning ishlashi magnit maydondagi tokli ramkaga ta’sir etuvchi Amper kuchiga asoslangan. Qo‘zg‘almas qismi — stator (u magnit maydon hosil qiladi), aylanuvchi qismi — rotor (o‘ramli yakor). Rotor yarim aylanishga yetganda ramkadagi tok yo‘nalishi o‘zgarmasa, kuchlar uni orqaga qaytarar edi. Shuning uchun kollektor (ikkita yarim halqa) tokni har yarim aylanishda almashtiradi, cho‘tkalar esa tokni aylanuvchi rotorga uzatadi. Natijada kuchlar rotorni bir yo‘nalishda aylantirishda davom etadi. Dvigatellar tramvay, elektr poyezd, drel va ventilyatorlarda ishlatiladi; ularning FIK issiqlik dvigatellarinikidan ancha yuqori. Ishlayotgan dvigatelning aylanuvchi qismlariga qo‘l, soch va kiyim tegmasin; tarmoqqa ulangan asboblarni ochmang.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘yinchoq mashina dvigateli 6 V da 0,5 A tok oladi: P = 0,5 · 6 = 3 W. Foydali quvvat 2,1 W bo‘lsa, FIK = 2,1 : 3 · 100 % = 70 %; qolgan 0,9 W issiqlikka aylanadi.

Kim ishlatadi

Elektromobil muhandislari dvigatel FIK ini oshiradi, ta’mirchilar yonib ketgan o‘ramni qaytadan o‘raydi, robot yasovchilar kichik dvigatellarni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Darslikdagi dvigatel rasmida stator va rotorni toping va ularning vazifalarini bitta jumlada yozing.

Namunalar
05101520252418to‘lafoydaliWW
O‘yinchoq dvigatel 12 V da 2 A tok oladi: P = I·U = 2 · 12 = 24 W. Foydali mexanik quvvat 18 W: η = 18 : 24 · 100 % = 75 %.
Kichik o‘yinchoq dvigatel 3 V da 0,4 A oladi: P = 3 · 0,4 = 1,2 W. 10 s da A = P·t = 1,2 · 10 = 12 J energiya sarflanadi.
Sinfda faoliyat

Daftarga dvigatel chizmasini chizing: stator magnit, ramka, kollektor yarim halqalari, cho‘tkalar va batareyani belgilab. O‘yinchoq dvigatelni faqat kattalar bilan, batareya orqali kuzating.

Mashq
1
Dvigatelda kollektorning vazifasi nima?
2
Dvigatel 100 V da 10 A oladi. Quvvati necha W?
3
Dvigatel 2000 W oladi va 1600 W foydali quvvat beradi. FIK necha %?
4
Nima uchun ishlayotgan dvigatel yonida soch va keng kiyim xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYozgi loyiha qaroriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →