☰ Mundarija · Fizika

Vakuum va gazlarda tok

Darslar 46–47 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
46

Vakuumda elektr toki

Darslik: 129–130-betlar
MaqsadVakuumda elektr toki, termoelektron emissiya va vakuumli diodning bir tomonlama o‘tkazuvchanligini bilish.
Yangi so‘zlar
vakuum · vacuumtermoelektron emissiya · thermionic emissionvakuumli diod · vacuum diodeelektron dastasi · electron beam
Tushuntirish

Vakuumda deyarli zaryad tashuvchilar yo‘q, shuning uchun u tokni o‘tkazmaydi. Metall qizdirilganda undagi ba’zi erkin elektronlar yetarli energiya olib, sirtdan chiqib ketadi — bu termoelektron emissiya. Vakuumli diod havosi so‘rib olingan shisha ballon bo‘lib, ichida qizdiriladigan katod va anod bor. Anodga «+» , katodga «–» berilsa, elektronlar katoddan anodga uchadi va zanjirda tok paydo bo‘ladi; qutblar almashtirilsa, elektronlar anodga emas, aksincha katod tomon qaytariladi va tok bo‘lmaydi. Demak, diod tokni faqat bir yo‘nalishda o‘tkazadi va o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilashda ishlatilgan. Elektron dastasi esa elektr va magnit maydon bilan boshqariladi. Vakuum asboblari shisha va yuqori kuchlanishli: ularni ochish yoki sindirish xavfli, faqat mutaxassislar ta’mirlaydi.

Namunalar
1 s da anodga 1,25·10¹⁹ ta elektron yetib keldi, e = 1,6·10⁻¹⁹ C: q = N·e = 2 C; I = q : t = 2 : 1 = 2 A.
Diodga anod «–» ga, katod «+» ga ulangan: elektronlar katodga qaytariladi, zanjirda tok yo‘q — diod «berk».
Sinfda faoliyat

Daftarga diod sxemasini chizing (ballon, katod, anod) va tok o‘tadigan hamda o‘tmaydigan ulanishlarni chizib, qutblarni belgilang. Haqiqiy asbobni ochmang.

Mashq
1
Termoelektron emissiya nima?
2
Diod tokni qaysi holatda o‘tkazadi?
3
2 s da 5·10¹⁹ ta elektron o‘tdi (e = 1,6·10⁻¹⁹ C). Tok kuchi necha A?
4
Nima uchun vakuum o‘z-o‘zidan tokni o‘tkazmaydi?