Tok manbalari
Tok manbaida elektrostatik bo‘lmagan kuchlar musbat va manfiy zarralarni ajratadi; ular manbaning qutblarida to‘planib, elektr maydon hosil qiladi. Bunda mexanik, kimyoviy va boshqa energiya elektr energiyaga aylanadi: elektrofor mashinada mexanik, galvanik elementda kimyoviy. Eng sodda galvanik element — sulfat kislota eritmasiga tushirilgan rux va mis plastinkalar (Volta elementi); amalda quruq elementlar ishlatiladi, ularda rux idish va ko‘mir sterjen bor. Bir necha element ketma-ket ulansa, batareya hosil bo‘ladi. Akkumulatorda ham kimyoviy energiya elektr energiyaga aylanadi, lekin u tugaganda boshqa manba yordamida qayta zaryadlanadi. Eng sodda zanjir tok manbai, ulovchi simlar, iste’molchi (masalan, lampochka) va kalitdan iborat; tok faqat berk zanjirda bo‘ladi. Zanjirni chizma — elektr sxema bilan tasvirlaymiz, unda har bir elementning shartli belgisi bor.
Cho‘ntak chirog‘i yonmay qoldi. Batareya yaxshi, ammo kontakt prujinasi egilib, zanjir uzilgan. Prujinani to‘g‘rilab, kattalar yordamida zanjir yopilganda chiroq yana yonadi.
Elektriklar zanjirdagi uzilgan joyni qidirib topadi, avtomexaniklar akkumulyator holatini tekshiradi, quyosh panellarini o‘rnatuvchilar manba, sim va iste’molchini to‘g‘ri ulaydi.
Atrofingizdagi uchta tugma yoki o‘chirgichni (fonar, o‘yinchoq, xona chirog‘i) toping va har biri bosilganda zanjir uzilishini yoki ulanishini ayting. Faqat qarang, simlarga tegmang.
| Qurilma | Energiya aylanishi |
|---|---|
| elektrofor mashina | mexanik → elektr |
| galvanik element | kimyoviy → elektr |
| lampochka | elektr → yorug‘lik, issiqlik |
| elektr dvigatel | elektr → mexanik |
Kattalar yordamida: limonga ruxlangan mix va mis simni (yoki tanga) 2–3 cm masofada tiqing — oddiy limon batareyasi tayyor. Kuchsiz tokni faqat sezgir asbob ko‘rsatadi. Hech qachon batareya qutblarini sim bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri tutashtirmang — sim va batareya qiziydi; batareyani yormang, qizdirmang, limonni keyin yemang.