ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektr toki va tok manbalari

Darslar 9–10 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
10

Tok manbalari

Darslik: 34–38-betlar
MaqsadTok manbalarini (galvanik element, akkumulator), elektr zanjir elementlari va shartli belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
tok manbai · current sourcegalvanik element · galvanic cellakkumulator · accumulator (rechargeable battery)elektr zanjir · electric circuit
Tushuntirish

Tok manbaida elektrostatik bo‘lmagan kuchlar musbat va manfiy zarralarni ajratadi; ular manbaning qutblarida to‘planib, elektr maydon hosil qiladi. Bunda mexanik, kimyoviy va boshqa energiya elektr energiyaga aylanadi: elektrofor mashinada mexanik, galvanik elementda kimyoviy. Eng sodda galvanik element — sulfat kislota eritmasiga tushirilgan rux va mis plastinkalar (Volta elementi); amalda quruq elementlar ishlatiladi, ularda rux idish va ko‘mir sterjen bor. Bir necha element ketma-ket ulansa, batareya hosil bo‘ladi. Akkumulatorda ham kimyoviy energiya elektr energiyaga aylanadi, lekin u tugaganda boshqa manba yordamida qayta zaryadlanadi. Eng sodda zanjir tok manbai, ulovchi simlar, iste’molchi (masalan, lampochka) va kalitdan iborat; tok faqat berk zanjirda bo‘ladi. Zanjirni chizma — elektr sxema bilan tasvirlaymiz, unda har bir elementning shartli belgisi bor.

rux (−)mis (+)H₂SO₄ eritmasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Cho‘ntak chirog‘i yonmay qoldi. Batareya yaxshi, ammo kontakt prujinasi egilib, zanjir uzilgan. Prujinani to‘g‘rilab, kattalar yordamida zanjir yopilganda chiroq yana yonadi.

Kim ishlatadi

Elektriklar zanjirdagi uzilgan joyni qidirib topadi, avtomexaniklar akkumulyator holatini tekshiradi, quyosh panellarini o‘rnatuvchilar manba, sim va iste’molchini to‘g‘ri ulaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi uchta tugma yoki o‘chirgichni (fonar, o‘yinchoq, xona chirog‘i) toping va har biri bosilganda zanjir uzilishini yoki ulanishini ayting. Faqat qarang, simlarga tegmang.

Namunalar
+−L
Batareya, lampochka va kalit simlar bilan ulandi. Kalit uzilgan — zanjir ochiq, lampochka o‘chiq; kalit ulangan — zanjir berk, tok o‘tadi va lampochka yonadi.
QurilmaEnergiya aylanishi
elektrofor mashinamexanik → elektr
galvanik elementkimyoviy → elektr
lampochkaelektr → yorug‘lik, issiqlik
elektr dvigatelelektr → mexanik
Energiya aylanishlari: elektrofor mashinada mexanik → elektr; galvanik elementda kimyoviy → elektr; lampochkada elektr → yorug‘lik va issiqlik; elektr dvigatelda elektr → mexanik.
Sinfda faoliyat

Kattalar yordamida: limonga ruxlangan mix va mis simni (yoki tanga) 2–3 cm masofada tiqing — oddiy limon batareyasi tayyor. Kuchsiz tokni faqat sezgir asbob ko‘rsatadi. Hech qachon batareya qutblarini sim bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri tutashtirmang — sim va batareya qiziydi; batareyani yormang, qizdirmang, limonni keyin yemang.

Mashq
1
Galvanik elementda qanday energiya elektr energiyaga aylanadi?
2
Eng sodda elektr zanjir qanday qismlardan tuziladi?
3
Akkumulator galvanik elementdan nimasi bilan farq qiladi?
4
Nima uchun kalit uzilganda lampochka yonmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQorong‘i fonarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →