Darslar 46–47 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
47
Gazlarda elektr toki
Darslik: 131–132-betlar
MaqsadGazlarda elektr toki, ionlanish va rekombinatsiya tushunchalarini bilish.
Oddiy sharoitda gaz molekulalari neytral, shuning uchun gaz dielektrik: u tokni o‘tkazmaydi. Gazga ionlovchi omil — qizdirish (alanga), rentgen yoki ultrabinafsha nurlari, radioaktiv nurlanish — ta’sir qilsa, neytral molekuladan elektron ajraladi va musbat ion bilan erkin elektron hosil bo‘ladi; bu ionlanish. Elektronlar neytral molekulalarga yopishib manfiy ion ham hosil qiladi. Teskari jarayon — musbat ion elektron bilan qo‘shilib yana neytral atom hosil qilishi — rekombinatsiya. Ionlovchi omil to‘xtasa, rekombinatsiya tufayli ionlar kamayadi va gaz yana dielektrik bo‘ladi. Gazlardagi tokni elektronlar va ikki xil ionlar tashiydi. Yuqori kuchlanishli uskunalar yonida bo‘lish, ochiq alanga yoki rentgen manbalari bilan ishlash xavfli, shuning uchun faqat mutaxassislar ishlaydi.
Namunalar
Ionlovchi omil har sekundda 4·10⁹ ta ion juftligini hosil qildi, rekombinatsiya ham xuddi shuncha juftlikni yo‘qotdi: ionlar soni o‘zgarmaydi — muvozanat.
Zaryadlangan kondensator qoplamalari orasidagi gaz yaqinida alanga bo‘lsa, u tokni o‘tkaza boshlaydi; alanga olinsa, tok kamayib nolga tushadi.
Sinfda faoliyat
O‘ylab ko‘ring: nega alanga yaqinidagi havo tokni o‘tkaza oladi? Daftarga bir necha jumla yozing. Hech qanday alangani elektr asboblari yoniga olib bormang.
Mashq
1
Ionlanish va rekombinatsiyani ta’riflang.
Ionlanish — neytral molekuladan elektron ajralishi; rekombinatsiya — ion bilan elektronning qo‘shilib neytral atom hosil qilishi.
2
Gaz tokni qachon o‘tkaza boshlaydi?
Ionlovchi omil ta’sir etib, ionlar va erkin elektronlar hosil bo‘lganda.
3
Har sekundda 8·10⁹ juft ion hosil bo‘lib, 3·10⁹ juft rekombinatsiyalansa, sekundiga ionlar juftligi necha 10⁹ ga ortadi?
5
4
Nima uchun ionlovchi omil to‘xtasa gaz yana tokni o‘tkazmay qo‘yadi?
Ionlar rekombinatsiya tufayli yo‘qoladi va gaz yana neytral molekulalardan iborat bo‘lib qoladi.