ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Organizm funksiyasining boshqarilishi, bezlar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
6

Sekretsiya bezlari, qalqonsimon bez

Darslik: 19–21-betlar
MaqsadSekretsiya bezlari turlarini va qalqonsimon bez, tiroksin, yod ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tashqi sekretsiya bezi · exocrine gland, with a ductichki sekretsiya bezi · endocrine gland, no ducttiroksin · thyroxine, thyroid hormoneyod · iodine
Tushuntirish

Bezlar uch xil: tashqi (so‘lak, ter, ko‘z yoshi, sut bezlari) – sekreti yo‘l orqali organ bo‘shlig‘iga yoki teri yuziga chiqadi; ichki (qalqonsimon, gipofiz, buyrakusti) – yo‘li yo‘q, gormonlari qonga o‘tadi; aralash (oshqozonosti bezi, jinsiy bezlar, jigar) – ikkala vazifani bajaradi. Qalqonsimon bez bo‘yinning oldingi qismida, hiqildoq oldida joylashgan eng yirik ichki sekretsiya bezi bo‘lib, tarkibida yod bo‘lgan tiroksin gormonini ishlab chiqaradi. Tiroksin moddalar almashinuvini tezlashtiradi va nerv qo‘zg‘aluvchanligini oshiradi. Gormon me’yoridan kam yoki ko‘p bo‘lsa, bola o‘sishi va rivojlanishi, kattalarda esa umumiy holat buziladi; yod yetishmaydigan hududlarda bez kattalashib buqoq bo‘lishi mumkin. Buning oldini olish uchun yodlangan osh tuzidan foydalaniladi; bunday holatlarni faqat shifokor aniqlaydi va davolaydi.

Bez turiMisollarSekreti
tashqiso‘lak, ter, ko‘z yoshi, sutyo‘l orqali chiqadi
ichkiqalqonsimon, gipofiz, buyrakustigormonlar qonga o‘tadi
aralashoshqozonosti bezi, jinsiy bezlar, jigarikkala vazifa
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Novvoyxona yonidan o‘tayotgan o‘quvchi issiq non hidini sezadi va og‘ziga suv keladi: so‘lak bezlari kanalchalar orqali og‘izga so‘lak chiqaradi. Hech kim ularga buyruq bermagan, tana ovqatga o‘zi tayyorlandi.

Kim ishlatadi

Endokrinolog bez ishini tekshiradi, hamshira tahlil uchun namuna oladi, biolog o‘qituvchi bezlar turini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir daqiqa joyingizda yengil yuring, so‘ng qo‘lingiz orqasini ko‘ring: mayda nam nuqtalar bormi? Ularni qaysi bezlar hosil qilganini yozing.

Namunalar
Pankreas ichak bo‘shlig‘iga ferment (tashqi) va qonga insulin (ichki) ajratadi – shuning uchun aralash bez.
✓Maslahat
Yodlangan osh tuzi buqoqning oldini oladi.
Dengizdan uzoq tog‘li joylarda tuproq va suvda yod kam bo‘ladi; yodlangan tuz yodni ovqat orqali yetkazadi.
Sinfda faoliyat

Uyingizdagi osh tuzi qadog‘ini ko‘rib, «yodlangan» deb yozilganini toping. Yodni uzoq saqlash qoidasini (quruq, yopiq idish) o‘qing. Xavfsizlik: tuzni sinab ko‘rish yoki ortiqcha iste’mol qilish shart emas, kattalar belgilagan me’yordan oshirmang.

Mashq
1
Ichki va tashqi sekretsiya bezlarining asosiy farqi nima?
2
Qalqonsimon bez qayerda joylashgan va qaysi gormonni ishlab chiqaradi?
3
Tiroksin organizmda qanday ta’sir ko‘rsatadi?
4
Nima uchun ayrim hududlarda osh tuziga yod qo‘shiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliB quticha nega o‘tkazib yubordi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →