Sekretsiya bezlari, qalqonsimon bez
Bezlar uch xil: tashqi (so‘lak, ter, ko‘z yoshi, sut bezlari) – sekreti yo‘l orqali organ bo‘shlig‘iga yoki teri yuziga chiqadi; ichki (qalqonsimon, gipofiz, buyrakusti) – yo‘li yo‘q, gormonlari qonga o‘tadi; aralash (oshqozonosti bezi, jinsiy bezlar, jigar) – ikkala vazifani bajaradi. Qalqonsimon bez bo‘yinning oldingi qismida, hiqildoq oldida joylashgan eng yirik ichki sekretsiya bezi bo‘lib, tarkibida yod bo‘lgan tiroksin gormonini ishlab chiqaradi. Tiroksin moddalar almashinuvini tezlashtiradi va nerv qo‘zg‘aluvchanligini oshiradi. Gormon me’yoridan kam yoki ko‘p bo‘lsa, bola o‘sishi va rivojlanishi, kattalarda esa umumiy holat buziladi; yod yetishmaydigan hududlarda bez kattalashib buqoq bo‘lishi mumkin. Buning oldini olish uchun yodlangan osh tuzidan foydalaniladi; bunday holatlarni faqat shifokor aniqlaydi va davolaydi.
| Bez turi | Misollar | Sekreti |
|---|---|---|
| tashqi | so‘lak, ter, ko‘z yoshi, sut | yo‘l orqali chiqadi |
| ichki | qalqonsimon, gipofiz, buyrakusti | gormonlar qonga o‘tadi |
| aralash | oshqozonosti bezi, jinsiy bezlar, jigar | ikkala vazifa |
Novvoyxona yonidan o‘tayotgan o‘quvchi issiq non hidini sezadi va og‘ziga suv keladi: so‘lak bezlari kanalchalar orqali og‘izga so‘lak chiqaradi. Hech kim ularga buyruq bermagan, tana ovqatga o‘zi tayyorlandi.
Endokrinolog bez ishini tekshiradi, hamshira tahlil uchun namuna oladi, biolog o‘qituvchi bezlar turini tushuntiradi.
Bir daqiqa joyingizda yengil yuring, so‘ng qo‘lingiz orqasini ko‘ring: mayda nam nuqtalar bormi? Ularni qaysi bezlar hosil qilganini yozing.
Uyingizdagi osh tuzi qadog‘ini ko‘rib, «yodlangan» deb yozilganini toping. Yodni uzoq saqlash qoidasini (quruq, yopiq idish) o‘qing. Xavfsizlik: tuzni sinab ko‘rish yoki ortiqcha iste’mol qilish shart emas, kattalar belgilagan me’yordan oshirmang.