☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Ko‘payish organlari, urug‘lanish va homila rivojlanishi

Darslar 65–66 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
66

Urug‘lanish va homilaning rivojlanishi

Darslik: 176–177-betlar
MaqsadUrug‘lanish, zigotaning bo‘linishi, murtak va homilaning rivojlanishi, yo‘ldosh va tug‘ilish haqida darslik darajasidagi ma’lumotni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
urug‘lanish · fertilisationmurtak · embryohomila · fetusyo‘ldosh · placenta
Tushuntirish

Urug‘lanish ona tanasi ichida, bachadon naylarida sodir bo‘ladi: urug‘ hujayra tuxum hujayra bilan qo‘shilib zigota hosil qiladi. Zigota bo‘linib, ko‘p hujayrali murtakka aylanadi; taxminan bir haftada murtak bachadon devoriga joylashadi. Murtakni himoya qiluvchi pardalar va suyuqlikli pufak hosil bo‘ladi. Yo‘ldosh murtak vorsinkalari va bachadon shilliq qavatidan shakllanadi: u orqali ona qonidan homilaga kislorod va oziq moddalar o‘tadi, karbonat angidrid va chiqindilar olib ketiladi; ona va homila qoni aralashmaydi. Murtak taxminan 8 haftalikdan keyin homila deb ataladi; bu davrda organlar shakllanadi, keyin o‘sib, takomillashadi; yurak urishi bir oylikdayoq boshlanadi. Homiladorlik taxminan 9 oy (270–280 kun) davom etadi. Tug‘ilish davrida bachadon muskullari kuchli qisqaradi (gormonlar, jumladan gipofizning gormoni ishtirokida), bola shifokor yoki doya yordamida tug‘iladi; chaqaloq birinchi marta yig‘lab, o‘pka bilan nafas ola boshlaydi, kindik arqoni kesiladi. Homiladorlik davrida ona uchun shifokor kuzatuvi, to‘g‘ri ovqatlanish, vitaminlar, emlash va chekish hamda alkogoldan butunlay voz kechish muhim: bular homila rivojlanishiga zarar yetkazadi.

Namunalar
Homiladorlik paytida chekish va alkogol homila o‘sishiga zarar yetkazadi: shuning uchun ulardan voz kechish kerak.
Yo‘ldosh orqali ona qonidan kislorod va oziq moddalar homilaga o‘tadi.
Sinfda faoliyat

Bosqichlar lentasi: «urug‘lanish → zigota → murtak → homila → tug‘ilish» ni 5 ta kartochkaga yozing va har biriga bitta fakt qo‘shing (masalan, «yo‘ldosh – almashinuv organi»). Tartibga solib, do‘stingizga tushuntiring.

Mashq
1
Urug‘lanish qayerda sodir bo‘ladi?
2
Yo‘ldosh vazifasi nima?
3
Homiladorlik qancha davom etadi?
4
Nega homilador ayol shifokor nazoratida bo‘lishi kerak?