🎯 Missiya: Shipuvchi tabletka 60 soniyada erib bo‘lishi uchun suv harorati qancha bo‘lsin — buni grafikdan qanday o‘qiymiz?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Dushanba
S
Sinf rahbariMissiya: bahor boshlandi (1 mart). Ko‘rgazma peshtaxti uchun 60 soniyalik «shipillovchi taymer»: o‘qituvchi bergan shipuvchi tabletka (ichilmaydi) suvda qancha vaqtda eriydi? Suvni kattalar quyadi, 40 °C dan issiq emas.
A
AnvarFizika: ionli bog‘lanishda bir atom elektron berib musbat ion, boshqasi uni olib manfiy ion bo‘ladi; ularni elektr tortishuvi ushlab turadi, masalan NaCl da Na⁺ va Cl⁻.
M
MalikaSuvda suv molekulalari ionlar orasidagi tortishuvni susaytiradi, kristall musbat va manfiy ionlarga ajraladi — . Tuz, kislota va asoslarning suvli eritmalari yoki suyuqlanmalari — lar; ularda tokni ionlar tashiydi.
J
JasurToza (distillangan) suv deyarli o‘tkazmaydi, oddiy suv esa erigan tuzlar tufayli o‘tkazadi. Tabletka erisa, uning tuzlari ionlarga ajraladi. Buni faqat o‘qituvchi ko‘rsatma tajribada ko‘rsatadi: eritmaga o‘zimiz tok ulamaymiz.
Z
ZarinaManba kuchlanishida manfiy ionlar anod (+) tomon, musbat ionlar katod (−) tomon harakat qiladi. O‘qituvchi tajribasida 3 V da tok 6 mA bo‘lsa, R = U : I = 3 : 0,006 = 500 Ω.
A
AnvarTaymer g‘oyasi: tabletka suvga tushadi va ko‘piklanib eriydi; erish tugaganda bir daqiqa o‘tgan bo‘lishi kerak. Erish vaqtini suv harorati o‘zgartiradi — buni grafikdan o‘qiymiz.
Fizika
🔒Qulf 1: Elektrolitlar va taymer g‘oyasi
Topshiriq: Nega tuzli suv tok o‘tkazadi, distillangan suv esa deyarli o‘tkazmaydi?
🔑 Kalit: Elektrolitda tokni erigan ionlar tashiydi (faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi). Maqsad: tabletka ≈ 60 s da eriydi, suv 40 °C dan issiq emas, uni kattalar quyadi.
Z
ZarinaOna tilidan: ot bilan ifodalangan bo‘lakka bog‘lanib, uning belgisini yoki kimga-nimaga qarashliligini bildiradi; izohlanadigan bo‘lak — aniqlanmish. Savollari: qanday? qaysi? nechanchi? nechta? kimning?
A
AnvarUch turi bor: sifatlovchi («iliq suv»), qaratqich («stakanning suvi») va izohlovchi («do‘stim Anvar jadvalni to‘ldirdi»). Sifatlovchi bitishuv bilan bog‘lanadi: sifat, son, sifatdosh, olmosh, ot yoki taqlid so‘z bilan ifodalanadi.
M
MalikaMatn va lug‘at bilan ishlash: «Majolis un-nafois» — Alisher Navoiyning o‘z davri shoir va olimlari haqidagi tazkirasi. Mazmunini aytib bermaymiz; eski shakllarni hozirgisi bilan almashtiramiz: «bila» — bilan, «erdi» — edi, «aytur» — aytadi.
J
JasurRuscha: Н. А. Некрасов родился 10 декабря 1821 года в Немирове. Юность прошла в имении отца в селе Грешнево под Ярославлем.
Z
ZarinaВ 1832–1837 годах он учился в Ярославской гимназии: 1837 − 1832 = 5 лет. Первый сборник «Мечты и звуки» вышел в 1840 году.
A
AnvarСтихотворение «Школьник» мы читаем по учебнику и здесь не пересказываем.
Ona tiliRus tili
🔒Qulf 2: Aniqlovchi va Nekrasov
Topshiriq: «Iliq suv» birikmasida «iliq» qanday aniqlovchi?
Seshanba
M
MalikaAlgebra: ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0) ko‘rinishidagi tenglama — ; a — bosh koeffitsiyent, b — ikkinchi koeffitsiyent, c — ozod had. Tenglamani qanoatlantiruvchi x qiymati uning .
A
AnvarEng oddiy usul — chap tomonni ko‘paytuvchilarga ajratish: (x − x₁)(x − x₂) = 0 bo‘lsa, x = x₁ yoki x = x₂, chunki ko‘paytma faqat ko‘paytuvchilardan biri nol bo‘lsagina nolga teng.
J
JasurTaymer yorlig‘i — to‘rtburchak, perimetri 26 sm, yuzi 40 sm². Bir tomoni x bo‘lsa, ikkinchisi 13 − x: x(13 − x) = 40, ya’ni x² − 13x + 40 = 0.
Z
Zarina(x − 5)(x − 8) = 0, demak x = 5 yoki x = 8. Tekshiruv: 25 − 65 + 40 = 0 va 64 − 104 + 40 = 0. Yorliq 5 × 8 sm.
A
AnvarGeometriya: Pifagor teoremasi amalda ham kerak. Peshtaxtadagi ustun tik turishini 3, 4, 5 uchligi bilan tekshiramiz: bir chiziqda 3, ikkinchisida 4 birlik belgilab, belgilar orasi 5 birlik bo‘lsa, burchak to‘g‘ri. Tikligini bir necha yo‘nalishda tekshiramiz.
M
MalikaTeng tomonli uchburchakda balandlik asosni teng ikkiga bo‘ladi: h² = a² − (a : 2)². Taymer ustidagi soyabon — tomoni 10 sm teng tomonli uchburchak: h² = 100 − 25 = 75, h = √75 ≈ 8,66 sm.
🔑 Kalit: x² − 13x + 40 = 0 dan x = 5 va x = 8 (yorliq 5 × 8 sm). Teng tomonli uchburchak a = 10: h = √75 ≈ 8,66 sm, S ≈ 43,3 sm².
A
AnvarInformatika: yig‘indini uch yo‘l bilan topamiz: =C2+D2+E2+F2, =SUM(C2:F2) yoki Σ (avtoyig‘indi) tugmasi. Formulani pastga nusxalasak, nisbiy havola har qatorga moslashadi.
Z
ZarinaBajarilish foizi = bajarilgan · 100 : reja. Reja katakchasiga mutlaq havola qo‘yamiz: =F2*100/$F$1. Misol: 30 ta stakandan 12 tasi sinaldi — 12 · 100 : 30 = 40 %.
M
MalikaQadam bilan to‘ldirish: ikki katakchani belgilab, to‘ldirish dastagini sudraymiz: 5, 10 → 15, 20, 25... Chiziqli ax + b = 0 (a ≠ 0) tenglamada x = −b : a: 2x − 8 = 0 da x = 8 : 2 = 4.
J
JasurIqtisod amaliy darsi: muvozanat narxni uch usulda topamiz. Jadval usuli — talab va taklif miqdori teng bo‘lgan qatorni qidiramiz.
Z
ZarinaMisol (p — yuz so‘mda): qD = 60 − p, qS = 2p − 12. p = 20 da 40 va 28; p = 22 da 38 va 32; p = 24 da 36 va 36; p = 26 da 34 va 40.
A
AnvarGrafik usuli: har juftlik (q; p) nuqta bo‘ladi, talab va taklif egri chiziqlari kesishgan nuqta abssissasi — muvozanat miqdori, ordinatasi — muvozanat narxi. Formula usuli: qD = qS.
M
Malika60 − p = 2p − 12, 72 = 3p, p = 24; q = 60 − 24 = 36. Ya’ni taymer narxi 2 400 so‘m, miqdor 36 ta (model sonlar).
InformatikaIqtisodiy bilim asoslari
🔒Qulf 4: Jadval va muvozanat narx
Topshiriq: Formula usulida muvozanat narx qanday topiladi?
🔑 Kalit: Jadval: p = 24 da qD = qS = 36. Formula: 60 − p = 2p − 12, bundan p = 24, q = 36.
Chorshanba
A
AnvarA robot is a machine controlled by a computer that does a task. The word robot comes from the Czech robota, “hard labour”, and was first used in a play in 1920.
Z
ZarinaRobotics combines science and engineering: design, building and use. Robots work in dangerous places or where people cannot live: in space, under water, in great heat. The Curiosity rover landed on Mars in 2012 and explores its surface.
M
MalikaAbout the future: “Robots will help in hospitals.” For uncertain predictions: “Robots might clean the school garden.”
J
JasurProject: we build sentences from short facts. “Paper – China, around AD 105.” “Telescope – 1608, the Netherlands.” “Vaccine – first used in 1796.” Use passive and active together: “The telescope was invented in 1608. People use it to look at the sky.”
A
AnvarPresentation plan: 1) name of the invention; 2) who and when; 3) what it is used for; 4) how it makes life easier. Ours: “The fizz timer is used for counting one minute at the stall.”
Ingliz tili
🔒Qulf 5: Just like humans
Topshiriq: Which sentence is an uncertain prediction?
Z
ZarinaTexnologiya amaliy ishi: salat. Boshlanishi tayyorgarlik: qo‘lni sovunlab yuvamiz, sochni yig‘amiz, masalliqni oqar suvda yuvamiz, tozalangan sabzavotni alohida taxtada to‘g‘raymiz. Pichoqni faqat kattalar yonida ishlatamiz.
A
AnvarSabzavot shakliga ko‘ra somon, yarim oy yoki kubik shaklida to‘g‘raladi, ko‘katlar mayda. Karam, pomidor, bodring, bolgar qalampiri va turp ko‘katlar, tuz va o‘simlik moyi bilan aralashtirilsa, vitaminga boy salat bo‘ladi.
M
MalikaLag‘mon ikki qismdan iborat: cho‘zma xamir va sabzavotli-go‘shtli qayla. Xamir un, tuxum, tuz va suvdan qoriladi; har bosqichda moylanadi, yopiladi va 15–20 daqiqa dam oladi — aks holda usti qurib, xamir yirtiladi.
J
JasurQovurish va qaynatish — issiq ish, uni faqat kattalar qiladi. Xamir uzoq qaynatilsa yumshab, bo‘laklarga ajraladi, shuning uchun qisqa pishiriladi.
Z
ZarinaAdabiyot: «Chinor» romani odatdagi ketma-ket voqealar zanjiriga o‘xshamaydi: hikoyalar, rivoyatlar va qissalar aralash, voqealar vaqti almashib turadi. Biroq bu ustki ko‘rinish — barcha taqdirlar bitta oilaning siga, ya’ni katta chinorga bog‘lanadi.
A
AnvarRomanning mazmunini bu yerda aytib bermaymiz. Atamalar: — kishining o‘z qilmishi uchun ichki iztirobi; — qo‘rqmay to‘g‘ri ish qilish yoki haqiqatni aytish; — uning aksi.
M
MalikaUyga vazifa: romandagi epizodni o‘qib, «jasorat nima?» savoliga o‘z so‘zlarim bilan bir paragraf yozaman, darslikdan hech narsa ko‘chirmayman.
TexnologiyaAdabiyot
🔒Qulf 6: Salat, lag‘mon va «Chinor»
Topshiriq: [Jasorat] nima?
Payshanba
Z
ZarinaBiologiya: — markaziy nerv sistemasi ishtirokida tananing tashqi yoki ichki ta’sirga javobi. Qo‘zg‘alish yo‘li — , besh qismdan: retseptor, sezuvchi neyron, markaziy nerv sistemasidagi markaz, harakatlantiruvchi neyron va ishchi a’zo.
A
AnvarRetseptor ta’sirni (issiq, bosim, yorug‘lik, tovush) nerv impulsiga aylantiradi. Issiq narsadan qo‘lni o‘ylamay tortib olamiz — refleks. Shunda ham issiq narsa yonida ehtiyot bo‘lamiz.
Z
ZarinaSekundomerni bosish ham refleks: reaksiya vaqti taxminan 0,2 s. Chizg‘ich erkin tushsa d = 5t² (d metrda, t soniyada). 20 sm tushgan chizg‘ichni tutsak: 5t² = 0,2, t² = 0,04, t = 0,2 s (manfiy ildiz mos emas).
M
MalikaOrqa miya umurtqa kanalida joylashgan, kattalarda 40–45 sm uzun, barmoqdan ingichka (taxminan 1 sm). Kesimida o‘rtada «H» yoki kapalak shaklidagi kulrang modda (neyron tanalari), atrofida oq modda (uzun o‘simtalar). 31 juft aralash nerv chiqadi.
J
JasurKimyo: reaksiya tezligi — vaqt birligida reagent konsentratsiyasining o‘zgarishi: v = (c₁ − c₂) : t, mol/(l·s). Konsentratsiya yuqori bo‘lsa zarralar ko‘proq to‘qnashadi: oltingugurt toza kislorodda havodagiga qaraganda ancha tez yonadi.
Z
ZarinaHar 10 °C isitishda tezlik odatda 2–4 marta ortadi (γ marta): v₂ = v₁ · γ^((t₂ − t₁) : 10). Misol: γ = 2, 20 °C dan 40 °C ga — 2² = 4 marta tez. Qattiq moddada sirt muhim: kukun bo‘lakdan tez reaksiyaga kirishadi.
M
MalikaTabletkamiz uchun o‘qituvchi o‘lchagan nuqtalar (harorat; erish vaqti): (10 °C; 160 s), (20 °C; 80 s), (30 °C; 40 s), (40 °C; 20 s). Har 10 °C da vaqt 2 baravar qisqaradi: γ = 2.
J
JasurGrafikda nuqtalar pastga egilib tushadi: egri chiziq, to‘g‘ri chiziq emas. Shuning uchun nuqtalar orasini o‘qiganda taxminiy qiymat chiqadi.
A
AnvarBu daftarga yoziladigan hisob. Sovutgichda mahsulot kech buziladi: harorat past — jarayonlar sekin. Tajribalarni faqat o‘qituvchi bilan qilamiz.
Biologiya (Odam va uning salomatligi)Kimyo
🔒Qulf 7: Refleks, reaksiya tezligi va grafik
Topshiriq: γ = 2 bo‘lsa, 20 °C dan 40 °C ga qizdirilganda reaksiya necha marta tezlashadi?
🔑 Kalit: Erish vaqti 10, 20, 30, 40 °C da: 160, 80, 40, 20 s — har 10 °C da 2 baravar tez (γ = 2). Sekundomerni bosish xatosi ≈ 0,2 s.
M
MalikaGeografiya: Toshkent — O‘zbekiston poytaxti va Markaziy Osiyoning eng yirik shaharlaridan biri. Bu yerda davlat boshqaruv organlari, xorijiy elchixonalar va xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari joylashgan.
Z
ZarinaShahar mamlakat yalpi ichki mahsulotining eng katta ulushini beradi, sanoati texnologik jihatdan murakkab va xilma-xil. Energiya Chirchiq–Bo‘zsu GESlari va issiqlik elektr stansiyasidan keladi, ular yagona energiya tizimiga ulangan.
J
JasurToshkent — muhim : temir yo‘llar va avtomagistrallar o‘tadi, metropoliten ishlaydi. — shaharlarning o‘sishi va shahar turmush tarzining tarqalishi.
S
Sinf rahbariDavlat-huquq: — kishilarning huquq, qonun va adolatga qarashlari, bilimi va munosabati yig‘indisi. — shu ong darajasi va qonunga rioya qilishdagi xulq: qonunni bilish, hurmat qilish va kundalik hayotda unga amal qilish.
A
AnvarQonunni bilmaslik yoki inkor qilish — — jamiyatga zarar. Huquqiy tarbiya oilada, maktabda, mahallada va ommaviy axborot vositalarida o‘tadi. Laboratoriya qoidalarini bilish va unga amal qilish — kichik huquqiy madaniyat.
GeografiyaDavlat va huquq asoslari
🔒Qulf 8: Toshkent shahri va huquqiy madaniyat
Topshiriq: Qonunni inkor qilish nima deyiladi?
Juma
S
Sinf rahbariBugungi tarix: Rossiya 1800–1870 yillarda va Xiva xonligida madaniy hayot.
A
AnvarXIX asr boshida Rossiya Napoleonni mag‘lub etib, Yevropa siyosatida buyuk davlatga aylangan. 1825-yil 14-dekabrda Peterburgda dekabristlar deb ataladigan ofitserlar qo‘zg‘olon ko‘targan: ular krepostnoylikni bekor qilish va konstitutsiya joriy etishni xohlagan; qo‘zg‘olon bostirilgan.
J
JasurRossiya Kavkazda va Markaziy Osiyo tomon kengaygan: Kavkaz urushi 1864-yilda tugagan, 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tuzilgan. 1867 − 1864 = 3 yil.
Z
Zarina1853–1856 yillardagi Qrim urushida Rossiya Usmonlilar, Britaniya, Fransiya va Sardiniyaga qarshi kurashib, yutqazgan.
M
MalikaO‘zbekiston tarixi: Xiva xonlari Xorazmning sobiq ulug‘vorligini tiklashga intilgan; iqtisodiy imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa ham, shaharlar, kanallar va kutubxona qurishga ko‘p mablag‘ sarflagan.
A
AnvarAdabiyotda Shermuhammad (Munis Xorazmiy) va jiyani Muhammad Rizo (Ogahiy) ajralib turadi. Munis 1804-yilda devon tuzgan, 20 000 dan ortiq misralik «Oshiqlar do‘sti» devonini yozgan. Ogahiy (1809-yilda tug‘ilgan) shoir, tarixchi va tarjimon bo‘lib, Sa’diy, Jomiy va Nizomiy asarlarini o‘zbekchaga o‘girgan.
J
Jasur1809 − 1804 = 5: Munis devonni Ogahiy tug‘ilishidan 5 yil oldin tuzgan.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi
🔒Qulf 9: Rossiya va Xiva madaniyati
Topshiriq: Qrim urushi 1853-yildan 1856-yilgacha davom etgan. Necha yil o‘tgan?
S
Sinf rahbariQaror: taymer uchun suv harorati qancha bo‘lsin? Talab: erish vaqti 55–65 s, suv 40 °C dan issiq emas, sinov har safar bir xil sharoitda.
A
AnvarGrafik nuqtalari: (10; 160), (20; 80), (30; 40), (40; 20). 10 °C va 40 °C talabdan ancha tashqarida: 160 > 65 va 20 < 55.
J
Jasur20 °C da 80 s — 65 dan uzoq. 30 °C da 40 s — 55 dan qisqa. Demak javob 20 va 30 °C orasida.
M
MalikaGrafikda 60 s balandlikda gorizontal chiziq o‘tkazsak, u egri chiziqni taxminan 25 °C da kesadi. Tekshiruv: 5 °C ga isitsak vaqt 2^(5 : 10) = √2 ≈ 1,41 marta qisqaradi: 80 : 1,41 ≈ 57 s.
Z
Zarina57 s — 55–65 oralig‘ida ✓. Sekundomer xatosi 0,2 + 0,2 = 0,4 s, bu 5 s ruxsat etilgan farqdan ancha kichik. To‘g‘ri chiziq bilan o‘qisak 60 s chiqardi: farq 3 s, taxminiy qiymat.
A
AnvarSuvni kattalar quyadi, 25 °C xavfsiz. Keyingi qadam: peshtaxtada shu sharoitda yana uch marta sinab, o‘rtachasini olamiz.
Siz
25 °C ni tanlaymiz: grafikda 60 s shu yerga to‘g‘ri keladi.
FizikaKimyo
🔒Qulf 10: Grafikdan o‘qish
Topshiriq: Qaysi kalitlar 25 °C ni tanlashga hal qiluvchi bo‘ldi?
★
Bir haftani bir hikoyada takrorlading!
Bu hikoya 16 ta fanni birlashtirdi.
Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Odam va uning salomatligi)Davlat va huquq asoslariFizikaGeografiyaGeometriyaIqtisodiy bilim asoslariJahon tarixiKimyoO‘zbekiston tarixiRus tili
0 / 13 yulduz
Jamoa hisoboti
Shipillovchi taymer: suv harorati 25 °C
Savol: tabletka 60 s da erishi uchun suv harorati qancha? Loyiha: taymer, shipuvchi tabletka, 5 × 8 sm yorliq, soyabon — teng tomonli uchburchak (tomoni 10 sm). Ma’lumot: 10 / 20 / 30 / 40 °C da 160 / 80 / 40 / 20 s (γ = 2); sekundomer xatosi ≈ 0,4 s. Talab 55–65 s, ≤ 40 °C. Natija: grafikdan ≈ 25 °C (≈ 57 s). Keyingi qadam: peshtaxtada uch marta sinash.
— 8-B jamoa
Topilgan kalitlar
Elektrolitda tokni erigan ionlar tashiydi (faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi). Maqsad: tabletka ≈ 60 s da eriydi, suv 40 °C dan issiq emas, uni kattalar quyadi.
x² − 13x + 40 = 0 dan x = 5 va x = 8 (yorliq 5 × 8 sm). Teng tomonli uchburchak a = 10: h = √75 ≈ 8,66 sm, S ≈ 43,3 sm².
Jadval: p = 24 da qD = qS = 36. Formula: 60 − p = 2p − 12, bundan p = 24, q = 36.
Erish vaqti 10, 20, 30, 40 °C da: 160, 80, 40, 20 s — har 10 °C da 2 baravar tez (γ = 2). Sekundomerni bosish xatosi ≈ 0,2 s.
Yulduzli savollar
3 V da tok 6 mA. Qarshilik R = U : I qancha?
qD = 60 − p va qS = 2p − 12 bo‘lsa, muvozanat narx p qancha?
O‘ylab ko‘r: suvni 25 °C dan 35 °C ga isitsak, erish vaqti qanday o‘zgaradi va nega?