ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi8-sinf · 24-hafta

Shipillovchi taymer: grafikdan o‘qiymiz

🎯 Missiya: Shipuvchi tabletka 60 soniyada erib bo‘lishi uchun suv harorati qancha bo‘lsin — buni grafikdan qanday o‘qiymiz?

Dushanba

Sinf rahbariMissiya: bahor boshlandi (1 mart). Ko‘rgazma peshtaxti uchun 60 soniyalik «shipillovchi taymer»: o‘qituvchi bergan shipuvchi tabletka (ichilmaydi) suvda qancha vaqtda eriydi? Suvni kattalar quyadi, 40 °C dan issiq emas.
AnvarFizika: ionli bog‘lanishda bir atom elektron berib musbat ion, boshqasi uni olib manfiy ion bo‘ladi; ularni elektr tortishuvi ushlab turadi, masalan NaCl da Na⁺ va Cl⁻.
MalikaSuvda suv molekulalari ionlar orasidagi tortishuvni susaytiradi, kristall musbat va manfiy ionlarga ajraladi — . Tuz, kislota va asoslarning suvli eritmalari yoki suyuqlanmalari — lar; ularda tokni ionlar tashiydi.
JasurToza (distillangan) suv deyarli o‘tkazmaydi, oddiy suv esa erigan tuzlar tufayli o‘tkazadi. Tabletka erisa, uning tuzlari ionlarga ajraladi. Buni faqat o‘qituvchi ko‘rsatma tajribada ko‘rsatadi: eritmaga o‘zimiz tok ulamaymiz.
ZarinaManba kuchlanishida manfiy ionlar anod (+) tomon, musbat ionlar katod (−) tomon harakat qiladi. O‘qituvchi tajribasida 3 V da tok 6 mA bo‘lsa, R = U : I = 3 : 0,006 = 500 Ω.
AnvarTaymer g‘oyasi: tabletka suvga tushadi va ko‘piklanib eriydi; erish tugaganda bir daqiqa o‘tgan bo‘lishi kerak. Erish vaqtini suv harorati o‘zgartiradi — buni grafikdan o‘qiymiz.
Fizika

Qulf 1: Elektrolitlar va taymer g‘oyasi

Topshiriq: Nega tuzli suv tok o‘tkazadi, distillangan suv esa deyarli o‘tkazmaydi?

🔑 Kalit: Elektrolitda tokni erigan ionlar tashiydi (faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi). Maqsad: tabletka ≈ 60 s da eriydi, suv 40 °C dan issiq emas, uni kattalar quyadi.

ZarinaOna tilidan: ot bilan ifodalangan bo‘lakka bog‘lanib, uning belgisini yoki kimga-nimaga qarashliligini bildiradi; izohlanadigan bo‘lak — aniqlanmish. Savollari: qanday? qaysi? nechanchi? nechta? kimning?
AnvarUch turi bor: sifatlovchi («iliq suv»), qaratqich («stakanning suvi») va izohlovchi («do‘stim Anvar jadvalni to‘ldirdi»). Sifatlovchi bitishuv bilan bog‘lanadi: sifat, son, sifatdosh, olmosh, ot yoki taqlid so‘z bilan ifodalanadi.
MalikaMatn va lug‘at bilan ishlash: «Majolis un-nafois» — Alisher Navoiyning o‘z davri shoir va olimlari haqidagi tazkirasi. Mazmunini aytib bermaymiz; eski shakllarni hozirgisi bilan almashtiramiz: «bila» — bilan, «erdi» — edi, «aytur» — aytadi.
JasurRuscha: Н. А. Некрасов родился 10 декабря 1821 года в Немирове. Юность прошла в имении отца в селе Грешнево под Ярославлем.
ZarinaВ 1832–1837 годах он учился в Ярославской гимназии: 1837 − 1832 = 5 лет. Первый сборник «Мечты и звуки» вышел в 1840 году.
AnvarСтихотворение «Школьник» мы читаем по учебнику и здесь не пересказываем.
Ona tiliRus tili

Qulf 2: Aniqlovchi va Nekrasov

Topshiriq: «Iliq suv» birikmasida «iliq» qanday aniqlovchi?

Seshanba

MalikaAlgebra: ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0) ko‘rinishidagi tenglama — ; a — bosh koeffitsiyent, b — ikkinchi koeffitsiyent, c — ozod had. Tenglamani qanoatlantiruvchi x qiymati uning .
AnvarEng oddiy usul — chap tomonni ko‘paytuvchilarga ajratish: (x − x₁)(x − x₂) = 0 bo‘lsa, x = x₁ yoki x = x₂, chunki ko‘paytma faqat ko‘paytuvchilardan biri nol bo‘lsagina nolga teng.
JasurTaymer yorlig‘i — to‘rtburchak, perimetri 26 sm, yuzi 40 sm². Bir tomoni x bo‘lsa, ikkinchisi 13 − x: x(13 − x) = 40, ya’ni x² − 13x + 40 = 0.
Zarina(x − 5)(x − 8) = 0, demak x = 5 yoki x = 8. Tekshiruv: 25 − 65 + 40 = 0 va 64 − 104 + 40 = 0. Yorliq 5 × 8 sm.
AnvarGeometriya: Pifagor teoremasi amalda ham kerak. Peshtaxtadagi ustun tik turishini 3, 4, 5 uchligi bilan tekshiramiz: bir chiziqda 3, ikkinchisida 4 birlik belgilab, belgilar orasi 5 birlik bo‘lsa, burchak to‘g‘ri. Tikligini bir necha yo‘nalishda tekshiramiz.
MalikaTeng tomonli uchburchakda balandlik asosni teng ikkiga bo‘ladi: h² = a² − (a : 2)². Taymer ustidagi soyabon — tomoni 10 sm teng tomonli uchburchak: h² = 100 − 25 = 75, h = √75 ≈ 8,66 sm.
JasurYuzi S = ½ · 10 · 8,66 ≈ 43,3 sm².
AlgebraGeometriya

Qulf 3: Kvadrat tenglama va Pifagor

Topshiriq: x² − 13x + 40 = 0 tenglamaning ildizlari qaysilar?

🔑 Kalit: x² − 13x + 40 = 0 dan x = 5 va x = 8 (yorliq 5 × 8 sm). Teng tomonli uchburchak a = 10: h = √75 ≈ 8,66 sm, S ≈ 43,3 sm².

AnvarInformatika: yig‘indini uch yo‘l bilan topamiz: =C2+D2+E2+F2, =SUM(C2:F2) yoki Σ (avtoyig‘indi) tugmasi. Formulani pastga nusxalasak, nisbiy havola har qatorga moslashadi.
ZarinaBajarilish foizi = bajarilgan · 100 : reja. Reja katakchasiga mutlaq havola qo‘yamiz: =F2*100/$F$1. Misol: 30 ta stakandan 12 tasi sinaldi — 12 · 100 : 30 = 40 %.
MalikaQadam bilan to‘ldirish: ikki katakchani belgilab, to‘ldirish dastagini sudraymiz: 5, 10 → 15, 20, 25... Chiziqli ax + b = 0 (a ≠ 0) tenglamada x = −b : a: 2x − 8 = 0 da x = 8 : 2 = 4.
JasurIqtisod amaliy darsi: muvozanat narxni uch usulda topamiz. Jadval usuli — talab va taklif miqdori teng bo‘lgan qatorni qidiramiz.
ZarinaMisol (p — yuz so‘mda): qD = 60 − p, qS = 2p − 12. p = 20 da 40 va 28; p = 22 da 38 va 32; p = 24 da 36 va 36; p = 26 da 34 va 40.
AnvarGrafik usuli: har juftlik (q; p) nuqta bo‘ladi, talab va taklif egri chiziqlari kesishgan nuqta abssissasi — muvozanat miqdori, ordinatasi — muvozanat narxi. Formula usuli: qD = qS.
Malika60 − p = 2p − 12, 72 = 3p, p = 24; q = 60 − 24 = 36. Ya’ni taymer narxi 2 400 so‘m, miqdor 36 ta (model sonlar).
InformatikaIqtisodiy bilim asoslari

Qulf 4: Jadval va muvozanat narx

Topshiriq: Formula usulida muvozanat narx qanday topiladi?

🔑 Kalit: Jadval: p = 24 da qD = qS = 36. Formula: 60 − p = 2p − 12, bundan p = 24, q = 36.

Chorshanba

AnvarA robot is a machine controlled by a computer that does a task. The word robot comes from the Czech robota, “hard labour”, and was first used in a play in 1920.
ZarinaRobotics combines science and engineering: design, building and use. Robots work in dangerous places or where people cannot live: in space, under water, in great heat. The Curiosity rover landed on Mars in 2012 and explores its surface.
MalikaAbout the future: “Robots will help in hospitals.” For uncertain predictions: “Robots might clean the school garden.”
JasurProject: we build sentences from short facts. “Paper – China, around AD 105.” “Telescope – 1608, the Netherlands.” “Vaccine – first used in 1796.” Use passive and active together: “The telescope was invented in 1608. People use it to look at the sky.”
AnvarPresentation plan: 1) name of the invention; 2) who and when; 3) what it is used for; 4) how it makes life easier. Ours: “The fizz timer is used for counting one minute at the stall.”
Ingliz tili

Qulf 5: Just like humans

Topshiriq: Which sentence is an uncertain prediction?

ZarinaTexnologiya amaliy ishi: salat. Boshlanishi tayyorgarlik: qo‘lni sovunlab yuvamiz, sochni yig‘amiz, masalliqni oqar suvda yuvamiz, tozalangan sabzavotni alohida taxtada to‘g‘raymiz. Pichoqni faqat kattalar yonida ishlatamiz.
AnvarSabzavot shakliga ko‘ra somon, yarim oy yoki kubik shaklida to‘g‘raladi, ko‘katlar mayda. Karam, pomidor, bodring, bolgar qalampiri va turp ko‘katlar, tuz va o‘simlik moyi bilan aralashtirilsa, vitaminga boy salat bo‘ladi.
MalikaLag‘mon ikki qismdan iborat: cho‘zma xamir va sabzavotli-go‘shtli qayla. Xamir un, tuxum, tuz va suvdan qoriladi; har bosqichda moylanadi, yopiladi va 15–20 daqiqa dam oladi — aks holda usti qurib, xamir yirtiladi.
JasurQovurish va qaynatish — issiq ish, uni faqat kattalar qiladi. Xamir uzoq qaynatilsa yumshab, bo‘laklarga ajraladi, shuning uchun qisqa pishiriladi.
ZarinaAdabiyot: «Chinor» romani odatdagi ketma-ket voqealar zanjiriga o‘xshamaydi: hikoyalar, rivoyatlar va qissalar aralash, voqealar vaqti almashib turadi. Biroq bu ustki ko‘rinish — barcha taqdirlar bitta oilaning siga, ya’ni katta chinorga bog‘lanadi.
AnvarRomanning mazmunini bu yerda aytib bermaymiz. Atamalar: — kishining o‘z qilmishi uchun ichki iztirobi; — qo‘rqmay to‘g‘ri ish qilish yoki haqiqatni aytish; — uning aksi.
MalikaUyga vazifa: romandagi epizodni o‘qib, «jasorat nima?» savoliga o‘z so‘zlarim bilan bir paragraf yozaman, darslikdan hech narsa ko‘chirmayman.
TexnologiyaAdabiyot

Qulf 6: Salat, lag‘mon va «Chinor»

Topshiriq: [Jasorat] nima?

Payshanba

ZarinaBiologiya: — markaziy nerv sistemasi ishtirokida tananing tashqi yoki ichki ta’sirga javobi. Qo‘zg‘alish yo‘li — , besh qismdan: retseptor, sezuvchi neyron, markaziy nerv sistemasidagi markaz, harakatlantiruvchi neyron va ishchi a’zo.
AnvarRetseptor ta’sirni (issiq, bosim, yorug‘lik, tovush) nerv impulsiga aylantiradi. Issiq narsadan qo‘lni o‘ylamay tortib olamiz — refleks. Shunda ham issiq narsa yonida ehtiyot bo‘lamiz.
ZarinaSekundomerni bosish ham refleks: reaksiya vaqti taxminan 0,2 s. Chizg‘ich erkin tushsa d = 5t² (d metrda, t soniyada). 20 sm tushgan chizg‘ichni tutsak: 5t² = 0,2, t² = 0,04, t = 0,2 s (manfiy ildiz mos emas).
MalikaOrqa miya umurtqa kanalida joylashgan, kattalarda 40–45 sm uzun, barmoqdan ingichka (taxminan 1 sm). Kesimida o‘rtada «H» yoki kapalak shaklidagi kulrang modda (neyron tanalari), atrofida oq modda (uzun o‘simtalar). 31 juft aralash nerv chiqadi.
JasurKimyo: reaksiya tezligi — vaqt birligida reagent konsentratsiyasining o‘zgarishi: v = (c₁ − c₂) : t, mol/(l·s). Konsentratsiya yuqori bo‘lsa zarralar ko‘proq to‘qnashadi: oltingugurt toza kislorodda havodagiga qaraganda ancha tez yonadi.
ZarinaHar 10 °C isitishda tezlik odatda 2–4 marta ortadi (γ marta): v₂ = v₁ · γ^((t₂ − t₁) : 10). Misol: γ = 2, 20 °C dan 40 °C ga — 2² = 4 marta tez. Qattiq moddada sirt muhim: kukun bo‘lakdan tez reaksiyaga kirishadi.
MalikaTabletkamiz uchun o‘qituvchi o‘lchagan nuqtalar (harorat; erish vaqti): (10 °C; 160 s), (20 °C; 80 s), (30 °C; 40 s), (40 °C; 20 s). Har 10 °C da vaqt 2 baravar qisqaradi: γ = 2.
JasurGrafikda nuqtalar pastga egilib tushadi: egri chiziq, to‘g‘ri chiziq emas. Shuning uchun nuqtalar orasini o‘qiganda taxminiy qiymat chiqadi.
AnvarBu daftarga yoziladigan hisob. Sovutgichda mahsulot kech buziladi: harorat past — jarayonlar sekin. Tajribalarni faqat o‘qituvchi bilan qilamiz.
Biologiya (Odam va uning salomatligi)Kimyo

Qulf 7: Refleks, reaksiya tezligi va grafik

Topshiriq: γ = 2 bo‘lsa, 20 °C dan 40 °C ga qizdirilganda reaksiya necha marta tezlashadi?

🔑 Kalit: Erish vaqti 10, 20, 30, 40 °C da: 160, 80, 40, 20 s — har 10 °C da 2 baravar tez (γ = 2). Sekundomerni bosish xatosi ≈ 0,2 s.

MalikaGeografiya: Toshkent — O‘zbekiston poytaxti va Markaziy Osiyoning eng yirik shaharlaridan biri. Bu yerda davlat boshqaruv organlari, xorijiy elchixonalar va xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari joylashgan.
ZarinaShahar mamlakat yalpi ichki mahsulotining eng katta ulushini beradi, sanoati texnologik jihatdan murakkab va xilma-xil. Energiya Chirchiq–Bo‘zsu GESlari va issiqlik elektr stansiyasidan keladi, ular yagona energiya tizimiga ulangan.
JasurToshkent — muhim : temir yo‘llar va avtomagistrallar o‘tadi, metropoliten ishlaydi. — shaharlarning o‘sishi va shahar turmush tarzining tarqalishi.
Sinf rahbariDavlat-huquq: — kishilarning huquq, qonun va adolatga qarashlari, bilimi va munosabati yig‘indisi. — shu ong darajasi va qonunga rioya qilishdagi xulq: qonunni bilish, hurmat qilish va kundalik hayotda unga amal qilish.
AnvarQonunni bilmaslik yoki inkor qilish — — jamiyatga zarar. Huquqiy tarbiya oilada, maktabda, mahallada va ommaviy axborot vositalarida o‘tadi. Laboratoriya qoidalarini bilish va unga amal qilish — kichik huquqiy madaniyat.
GeografiyaDavlat va huquq asoslari

Qulf 8: Toshkent shahri va huquqiy madaniyat

Topshiriq: Qonunni inkor qilish nima deyiladi?

Juma

Sinf rahbariBugungi tarix: Rossiya 1800–1870 yillarda va Xiva xonligida madaniy hayot.
AnvarXIX asr boshida Rossiya Napoleonni mag‘lub etib, Yevropa siyosatida buyuk davlatga aylangan. 1825-yil 14-dekabrda Peterburgda dekabristlar deb ataladigan ofitserlar qo‘zg‘olon ko‘targan: ular krepostnoylikni bekor qilish va konstitutsiya joriy etishni xohlagan; qo‘zg‘olon bostirilgan.
JasurRossiya Kavkazda va Markaziy Osiyo tomon kengaygan: Kavkaz urushi 1864-yilda tugagan, 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tuzilgan. 1867 − 1864 = 3 yil.
Zarina1853–1856 yillardagi Qrim urushida Rossiya Usmonlilar, Britaniya, Fransiya va Sardiniyaga qarshi kurashib, yutqazgan.
MalikaO‘zbekiston tarixi: Xiva xonlari Xorazmning sobiq ulug‘vorligini tiklashga intilgan; iqtisodiy imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa ham, shaharlar, kanallar va kutubxona qurishga ko‘p mablag‘ sarflagan.
AnvarAdabiyotda Shermuhammad (Munis Xorazmiy) va jiyani Muhammad Rizo (Ogahiy) ajralib turadi. Munis 1804-yilda devon tuzgan, 20 000 dan ortiq misralik «Oshiqlar do‘sti» devonini yozgan. Ogahiy (1809-yilda tug‘ilgan) shoir, tarixchi va tarjimon bo‘lib, Sa’diy, Jomiy va Nizomiy asarlarini o‘zbekchaga o‘girgan.
Jasur1809 − 1804 = 5: Munis devonni Ogahiy tug‘ilishidan 5 yil oldin tuzgan.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi

Qulf 9: Rossiya va Xiva madaniyati

Topshiriq: Qrim urushi 1853-yildan 1856-yilgacha davom etgan. Necha yil o‘tgan?

Sinf rahbariQaror: taymer uchun suv harorati qancha bo‘lsin? Talab: erish vaqti 55–65 s, suv 40 °C dan issiq emas, sinov har safar bir xil sharoitda.
AnvarGrafik nuqtalari: (10; 160), (20; 80), (30; 40), (40; 20). 10 °C va 40 °C talabdan ancha tashqarida: 160 > 65 va 20 < 55.
Jasur20 °C da 80 s — 65 dan uzoq. 30 °C da 40 s — 55 dan qisqa. Demak javob 20 va 30 °C orasida.
MalikaGrafikda 60 s balandlikda gorizontal chiziq o‘tkazsak, u egri chiziqni taxminan 25 °C da kesadi. Tekshiruv: 5 °C ga isitsak vaqt 2^(5 : 10) = √2 ≈ 1,41 marta qisqaradi: 80 : 1,41 ≈ 57 s.
Zarina57 s — 55–65 oralig‘ida ✓. Sekundomer xatosi 0,2 + 0,2 = 0,4 s, bu 5 s ruxsat etilgan farqdan ancha kichik. To‘g‘ri chiziq bilan o‘qisak 60 s chiqardi: farq 3 s, taxminiy qiymat.
AnvarSuvni kattalar quyadi, 25 °C xavfsiz. Keyingi qadam: peshtaxtada shu sharoitda yana uch marta sinab, o‘rtachasini olamiz.
25 °C ni tanlaymiz: grafikda 60 s shu yerga to‘g‘ri keladi.
FizikaKimyo

Qulf 10: Grafikdan o‘qish

Topshiriq: Qaysi kalitlar 25 °C ni tanlashga hal qiluvchi bo‘ldi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 16 ta fanni birlashtirdi.

Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Odam va uning salomatligi)Davlat va huquq asoslariFizikaGeografiyaGeometriyaIqtisodiy bilim asoslariJahon tarixiKimyoO‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 13 yulduz

Jamoa hisoboti

Shipillovchi taymer: suv harorati 25 °C

Savol: tabletka 60 s da erishi uchun suv harorati qancha? Loyiha: taymer, shipuvchi tabletka, 5 × 8 sm yorliq, soyabon — teng tomonli uchburchak (tomoni 10 sm). Ma’lumot: 10 / 20 / 30 / 40 °C da 160 / 80 / 40 / 20 s (γ = 2); sekundomer xatosi ≈ 0,4 s. Talab 55–65 s, ≤ 40 °C. Natija: grafikdan ≈ 25 °C (≈ 57 s). Keyingi qadam: peshtaxtada uch marta sinash.

— 8-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Elektrolitda tokni erigan ionlar tashiydi (faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi). Maqsad: tabletka ≈ 60 s da eriydi, suv 40 °C dan issiq emas, uni kattalar quyadi.
  2. x² − 13x + 40 = 0 dan x = 5 va x = 8 (yorliq 5 × 8 sm). Teng tomonli uchburchak a = 10: h = √75 ≈ 8,66 sm, S ≈ 43,3 sm².
  3. Jadval: p = 24 da qD = qS = 36. Formula: 60 − p = 2p − 12, bundan p = 24, q = 36.
  4. Erish vaqti 10, 20, 30, 40 °C da: 160, 80, 40, 20 s — har 10 °C da 2 baravar tez (γ = 2). Sekundomerni bosish xatosi ≈ 0,2 s.

Yulduzli savollar

  1. 3 V da tok 6 mA. Qarshilik R = U : I qancha?

  2. qD = 60 − p va qS = 2p − 12 bo‘lsa, muvozanat narx p qancha?

  3. O‘ylab ko‘r: suvni 25 °C dan 35 °C ga isitsak, erish vaqti qanday o‘zgaradi va nega?

Hikoyadagi darslar