ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Hujayra va tirik organizm xossalari

Darslar 2–3 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
3

Hujayra va organizmning hayotiy xossalari

Darslik: 12–13-betlar
MaqsadModdalar almashinuvi (assimilatsiya, dissimilatsiya), tirik organizmning xossalari, ichki muhit va gomeostazni izohlaydi.
Yangi so‘zlar
assimilatsiya · assimilation, building up substancesdissimilatsiya · dissimilation, breaking down substances and releasing energyqo‘zg‘aluvchanlik · excitabilityichki muhit · internal environment (blood, lymph, tissue fluid)
Tushuntirish

Tirik organizmga moddalar almashinuvi, qo‘zg‘aluvchanlik, ko‘payish, o‘sish, rivojlanish, nafas olish, oziqlanish va ayirish xos. Moddalar almashinuvida ikki jarayon bir vaqtda boradi: assimilatsiya – oddiy moddalardan hujayraga kerakli murakkab moddalar sintezi, dissimilatsiya – organik moddalarning parchalanib, energiya ajralib chiqishi. Qo‘zg‘aluvchanlik – hujayraning ta’sirga javoban tinch holatdan faol holatga o‘tishi: muskul hujayrasi qisqaradi, nerv hujayrasi impuls hosil qiladi. Hayot uchun oziq moddalar, suv, kislorod va mos muhit kerak. Qon, limfa va to‘qima suyuqligi organizmning ichki muhitini hosil qiladi; uning tarkibi nisbiy doimiy saqlanadi, buni gomeostaz deyiladi. Masalan, suv kam bo‘lsa chanqaymiz, ortiqchasi esa ayirish organlari orqali chiqariladi.

JarayonMohiyati
assimilatsiyaoddiy moddalardan murakkab moddalar sintezi
dissimilatsiyaorganik moddalar parchalanadi, energiya ajraladi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab hovlisidagi daraxt ham suv va mineral moddalarni qabul qiladi, o‘sadi va barg to‘kadi. O‘quvchi ham kun davomida shuni qiladi: nimadir qabul qiladi, ishlatadi va chiqaradi. Bu uzluksiz almashinuv tirik organizmni jonsiz narsadan ajratadi.

Kim ishlatadi

Dietolog ovqat miqdori tananing sarfiga mosligini hisobga oladi, veterinar hayvonlarning oziqlanishini kuzatadi, agronom o‘simlik oziqlanishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kun davomida tanangiz qabul qiladigan uchta va chiqaradigan uchta narsani yozib boring.

Namunalar
Yugurganda muskul hujayralari ko‘p kislorod va glyukoza sarflaydi: bu dissimilatsiya tezlashgani; keyin dam olganda sarflangan zaxira qayta tiklanadi (assimilatsiya).
Issiq kuni terlash tana haroratini doimiy saqlashga yordam beradi – bu gomeostazga misol.
Sinfda faoliyat

Ikki ustunli jadval chizing: «Assimilatsiya» va «Dissimilatsiya». Har biriga 3 ta misol yozing (masalan, oqsil sintezi, glyukozaning parchalanishi).

Mashq
1
Assimilatsiya va dissimilatsiya farqi nimada?
2
Organizmning ichki muhitiga nimalar kiradi?
3
Gomeostaz nima? Bitta misol keltiring.
4
Nima uchun bolalar organizmida suv nisbatan ko‘p bo‘ladi deb o‘ylaysiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQuticha byudjetiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →