☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Hujayra va tirik organizm xossalari

Darslar 2–3 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
3

Hujayra va organizmning hayotiy xossalari

Darslik: 12–13-betlar
MaqsadModdalar almashinuvi (assimilatsiya, dissimilatsiya), tirik organizmning xossalari, ichki muhit va gomeostazni izohlaydi.
Yangi so‘zlar
assimilatsiya · assimilation, building up substancesdissimilatsiya · dissimilation, breaking down substances and releasing energyqo‘zg‘aluvchanlik · excitabilityichki muhit · internal environment (blood, lymph, tissue fluid)
Tushuntirish

Tirik organizmga moddalar almashinuvi, qo‘zg‘aluvchanlik, ko‘payish, o‘sish, rivojlanish, nafas olish, oziqlanish va ayirish xos. Moddalar almashinuvida ikki jarayon bir vaqtda boradi: assimilatsiya – oddiy moddalardan hujayraga kerakli murakkab moddalar sintezi, dissimilatsiya – organik moddalarning parchalanib, energiya ajralib chiqishi. Qo‘zg‘aluvchanlik – hujayraning ta’sirga javoban tinch holatdan faol holatga o‘tishi: muskul hujayrasi qisqaradi, nerv hujayrasi impuls hosil qiladi. Hayot uchun oziq moddalar, suv, kislorod va mos muhit kerak. Qon, limfa va to‘qima suyuqligi organizmning ichki muhitini hosil qiladi; uning tarkibi nisbiy doimiy saqlanadi, buni gomeostaz deyiladi. Masalan, suv kam bo‘lsa chanqaymiz, ortiqchasi esa ayirish organlari orqali chiqariladi.

Namunalar
Yugurganda muskul hujayralari ko‘p kislorod va glyukoza sarflaydi: bu dissimilatsiya tezlashgani; keyin dam olganda sarflangan zaxira qayta tiklanadi (assimilatsiya).
Issiq kuni terlash tana haroratini doimiy saqlashga yordam beradi – bu gomeostazga misol.
Sinfda faoliyat

Ikki ustunli jadval chizing: «Assimilatsiya» va «Dissimilatsiya». Har biriga 3 ta misol yozing (masalan, oqsil sintezi, glyukozaning parchalanishi).

Mashq
1
Assimilatsiya va dissimilatsiya farqi nimada?
2
Organizmning ichki muhitiga nimalar kiradi?
3
Gomeostaz nima? Bitta misol keltiring.
4
Nima uchun bolalar organizmida suv nisbatan ko‘p bo‘ladi deb o‘ylaysiz?