Hujayra va organizmning hayotiy xossalari
Tirik organizmga moddalar almashinuvi, qo‘zg‘aluvchanlik, ko‘payish, o‘sish, rivojlanish, nafas olish, oziqlanish va ayirish xos. Moddalar almashinuvida ikki jarayon bir vaqtda boradi: assimilatsiya – oddiy moddalardan hujayraga kerakli murakkab moddalar sintezi, dissimilatsiya – organik moddalarning parchalanib, energiya ajralib chiqishi. Qo‘zg‘aluvchanlik – hujayraning ta’sirga javoban tinch holatdan faol holatga o‘tishi: muskul hujayrasi qisqaradi, nerv hujayrasi impuls hosil qiladi. Hayot uchun oziq moddalar, suv, kislorod va mos muhit kerak. Qon, limfa va to‘qima suyuqligi organizmning ichki muhitini hosil qiladi; uning tarkibi nisbiy doimiy saqlanadi, buni gomeostaz deyiladi. Masalan, suv kam bo‘lsa chanqaymiz, ortiqchasi esa ayirish organlari orqali chiqariladi.
| Jarayon | Mohiyati |
|---|---|
| assimilatsiya | oddiy moddalardan murakkab moddalar sintezi |
| dissimilatsiya | organik moddalar parchalanadi, energiya ajraladi |
Maktab hovlisidagi daraxt ham suv va mineral moddalarni qabul qiladi, o‘sadi va barg to‘kadi. O‘quvchi ham kun davomida shuni qiladi: nimadir qabul qiladi, ishlatadi va chiqaradi. Bu uzluksiz almashinuv tirik organizmni jonsiz narsadan ajratadi.
Dietolog ovqat miqdori tananing sarfiga mosligini hisobga oladi, veterinar hayvonlarning oziqlanishini kuzatadi, agronom o‘simlik oziqlanishini o‘rganadi.
Bir kun davomida tanangiz qabul qiladigan uchta va chiqaradigan uchta narsani yozib boring.
Ikki ustunli jadval chizing: «Assimilatsiya» va «Dissimilatsiya». Har biriga 3 ta misol yozing (masalan, oqsil sintezi, glyukozaning parchalanishi).