☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Turkiy adabiyot va diniy bilimlar

Darslar 27–28 · 2 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
27

Adabiyot

Darslik: 98–100-betlar
MaqsadTurkiy yozma adabiyotning rivoji va Yusuf Xos Hojib, Koshg‘ariy, Yugnakiy, Zamaxshariy hayoti va asarlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
«Qutadg‘u bilig» · Qutadgu Bilig«Devonu lug‘otit turk» · Divan Lughat at-Turk«Hibat ul-haqoyiq» · Hibat al-haqa’iqlug‘at · dictionary
Tushuntirish

X–XII asrlarda og‘zaki adabiyot bilan birga turkiy yozma adabiyot ham paydo bo‘ldi. Yusuf Xos Hojib (XI asr) Bolasog‘unda tug‘ilgan; «Qutadg‘u bilig» («Saodatga eltuvchi bilim») dostonini 1069-yilda boshlab, 1070-yilda Koshg‘arda tugatgan va qoraxoniy hukmdori Tavg‘och Bug‘roxonga taqdim etgan; unda adolat, ilm, axloq va davlat boshqaruvi haqida fikrlar bor. Mahmud Koshg‘ariy turkiy yurtlarni kezib, 1072-yil atrofida «Devonu lug‘otit turk» («Turkiy so‘zlar devoni») lug‘atini yozgan; asar turkiy so‘zlarni arabcha izohlaydi va dunyo xaritasini o‘z ichiga oladi. Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» («Haqiqatlar tuhfasi») asari axloqiy-ta’limiy kitob bo‘lib, ilm va odobni ulug‘laydi. Mahmud az-Zamaxshariy (1075–1144) Xorazmda tug‘ilgan, 50 dan ortiq asar yozgan; «Al-Mufassal» (arab tili grammatikasi) va «Al-Kashshof» (Qur’on tafsiri) asarlari mashhur, u «Jorulloh» va «Xorazm faxri» nomlari bilan ulug‘langan. Ahmad Yassaviyning «Hikmat» asari ham shu davr turkiy adabiyotiga kiradi.

Namunalar
Asar — muallif: Qutadg‘u bilig — Yusuf Xos Hojib; Devonu lug‘otit turk — Koshg‘ariy; Hibat ul-haqoyiq — Yugnakiy.
«Xos Hojib» — «eshik og‘asi» martabasi; Tavg‘och Bug‘roxon uni asar uchun bergan.
Sinfda faoliyat

«Kitob javoni»: asar nomlari va mualliflarini kartochkalarda aralashtirib, juftlang.

Mashq
1
«Qutadg‘u bilig» nima degani va kim yozgan?
2
«Devonu lug‘otit turk» nimasi bilan qimmatli?
3
Zamaxshariy qanday nomlar bilan ulug‘langan?
4
Nima uchun turkiy tilda yozilgan asarlar xalq uchun muhim edi?