ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Fath oqibatlari va xalq qo‘zg‘olonlari

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
9

Movarounnahrda Islom dinining yoyilishi

Darslik: 31–32-betlar
MaqsadFathning iqtisodiy va madaniy oqibatlarini hamda Islom dinining yoyilish yo‘llarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
xiroj · kharaj (land tax)jizya · jizya (tax on non-Muslims)zakot · zakatmasjid · mosque
Tushuntirish

Zabt jarayonida ko‘p vohalar, shahar va qishloqlar vayron bo‘ldi, suv inshootlari buzildi, ekinlar suvsiz qoldi. Buxoro, Poykand va Sug‘d hukmdorlari sulh evaziga katta boj va tovon to‘ladi, minglab mahalliy yigitlar xalifalik qo‘shiniga jalb qilindi. Marv, Poykand, Buxoro, Samarqand kabi shaharlarda uylarning yarmi arablar va ular bilan kelgan eronliklarga bo‘shatildi. Xiroj (hosilning uchdan biri), ushr, zakot (mol-mulkning qirqdan biri) va jizya (islomni qabul qilmaganlardan olinadigan jon solig‘i) joriy etildi. Islomni qabul qilganlar dastlab xiroj va jizyadan ozod bo‘lgan, shu bois ko‘p hukmdor va zodagon o‘z imtiyozini saqlab qolish uchun musulmon bo‘lgan. Qutayba Buxoro markazidagi ibodatxonani jome masjidga aylantirgan; manbalarda sug‘d yozuvidagi kitoblar va haykallar yo‘q qilingani qayd etiladi. Shu bilan birga bu jarayon uzoq davom etib, islom asta-sekin mahalliy madaniyat bilan qo‘shilib ketdi.

SoliqMiqdori / kimdan
Xirojhosilning 1/3
Ushrdaromadning 1/10
Zakotmol-mulkning 1/40
Jizyaislomni qabul qilmaganlardan jon solig‘i
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalladagi do‘konda o‘z xaltasi bilan kelganlarga kichik chegirma berila boshladi. Bir necha haftadan keyin o‘z xaltasi bilan keladigan xaridorlar ko‘paydi. Qoida o‘zgargach, odamlarning odati ham o‘zgardi.

Kim ishlatadi

Iqtisodchi qoida odamlarning xatti-harakatiga qanday ta’sir qilishini o‘rganadi, maktab rahbariyati rag‘batlantirish qoidalarini o‘ylaydi, savdo menejeri chegirmalarni rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda bitta qoidani tanlang va qoida o‘zgarsa nima o‘zgarishini «sabab → natija» ko‘rinishida bitta strelka bilan yozing.

Namunalar
Soliq jadvali: xiroj — yer solig‘i (hosilning 1/3); zakot — mol-mulkning 1/40; jizya — jon solig‘i; ushr — 1/10.
Sabab-oqibat: soliqdan ozod bo‘lish → zodagonlar islomni qabul qiladi → islom tez yoyiladi.
Sinfda faoliyat

«Soliq xaritasi»: har bir soliq nomini kartochkaga yozib, kimdan va qancha olinishiga mos juftlang.

Mashq
1
Fath iqtisodiyotga qanday zarar yetkazdi?
2
Jizya kimlardan olingan?
3
Xiroj va zakot miqdorini ayting.
4
Nega mahalliy hukmdorlarning ko‘pi islomni qabul qilgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuz yugurishi uchun ob-havo kuzatuviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →