☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Fath oqibatlari va xalq qo‘zg‘olonlari

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
9

Movarounnahrda Islom dinining yoyilishi

Darslik: 31–32-betlar
MaqsadFathning iqtisodiy va madaniy oqibatlarini hamda Islom dinining yoyilish yo‘llarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
xiroj · kharaj (land tax)jizya · jizya (tax on non-Muslims)zakot · zakatmasjid · mosque
Tushuntirish

Zabt jarayonida ko‘p vohalar, shahar va qishloqlar vayron bo‘ldi, suv inshootlari buzildi, ekinlar suvsiz qoldi. Buxoro, Poykand va Sug‘d hukmdorlari sulh evaziga katta boj va tovon to‘ladi, minglab mahalliy yigitlar xalifalik qo‘shiniga jalb qilindi. Marv, Poykand, Buxoro, Samarqand kabi shaharlarda uylarning yarmi arablar va ular bilan kelgan eronliklarga bo‘shatildi. Xiroj (hosilning uchdan biri), ushr, zakot (mol-mulkning qirqdan biri) va jizya (islomni qabul qilmaganlardan olinadigan jon solig‘i) joriy etildi. Islomni qabul qilganlar dastlab xiroj va jizyadan ozod bo‘lgan, shu bois ko‘p hukmdor va zodagon o‘z imtiyozini saqlab qolish uchun musulmon bo‘lgan. Qutayba Buxoro markazidagi ibodatxonani jome masjidga aylantirgan; manbalarda sug‘d yozuvidagi kitoblar va haykallar yo‘q qilingani qayd etiladi. Shu bilan birga bu jarayon uzoq davom etib, islom asta-sekin mahalliy madaniyat bilan qo‘shilib ketdi.

Namunalar
Soliq jadvali: xiroj — yer solig‘i (hosilning 1/3); zakot — mol-mulkning 1/40; jizya — jon solig‘i; ushr — 1/10.
Sabab-oqibat: soliqdan ozod bo‘lish → zodagonlar islomni qabul qiladi → islom tez yoyiladi.
Sinfda faoliyat

«Soliq xaritasi»: har bir soliq nomini kartochkaga yozib, kimdan va qancha olinishiga mos juftlang.

Mashq
1
Fath iqtisodiyotga qanday zarar yetkazdi?
2
Jizya kimlardan olingan?
3
Xiroj va zakot miqdorini ayting.
4
Nega mahalliy hukmdorlarning ko‘pi islomni qabul qilgan?