ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Movarounnahr va Xorazm allomalari

Darslar 26 · 1 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
26

Movarounnahr va Xorazmning madaniy hayoti

Darslik: 91–97-betlar
MaqsadIX–XII asrlardagi ilm-fan yuksalishi sabablarini va Xorazmiy, Farg‘oniy, Farobiy, Ibn Sino, Beruniy hissasini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Bayt ul-hikma · House of WisdomMa’mun akademiyasi · Ma’mun Academyalgebra · algebraqomusiy olim · encyclopaedic scholar
Tushuntirish

Arab xalifaligida arab tili ham davlat, ham fan tili bo‘ldi; Bag‘dodda IX asrda «Bayt ul-hikma» tashkil topdi, u yerda kutubxona va rasadxona bo‘lib, qadimgi yunon va hind asarlari arabchaga tarjima qilindi. Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (783–850) Xorazmda tug‘ilgan, Ma’mun davrida «Bayt ul-hikma»da ishlagan; uning «Al-jabr val-muqobala» asari «algebra» atamasiga nom bergan, nomi esa «algoritm» so‘zida saqlangan. Ahmad al-Farg‘oniy (797–865) Quvada tug‘ilgan astronom bo‘lib, Yer meridiani bir darajasini o‘lchashda qatnashgan; Yevropada Alfraganus nomi bilan mashhur. Abu Nasr Farobiy (873–950) Farob shahrida tug‘ilgan, falsafa, mantiq va musiqa bo‘yicha yuzdan ortiq asar yozgan, «Sharq Arastusi» deb ataladi. Abu Ali ibn Sino (980–1037) Buxoro yaqinida tug‘ilgan; 5 jildli «Al-qonun fit-tib» asari uzoq asrlar Yevropa tabobatida qo‘llanma bo‘lgan. Abu Rayhon Beruniy (973–1048) Katda tug‘ilgan, astronomiya, geografiya, tarix bo‘yicha asarlar («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Hindiston») yozgan. 1004-yilda Xorazmda «Ma’mun akademiyasi» shakllanib, olimlarni jamlagan; 1017-yildan keyin ko‘p olimlar G‘aznaga olib ketilgan.

Xorazmiy 783–850Farg‘oniy 797–865Farobiy 873–950Beruniy 973–1048Ibn Sino 980–10371004Ma’mun akademiyasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi kutubxonadan kitob topish uchun qadamma-qadam ko‘rsatma yozdi. Do‘sti ko‘rsatmani aynan bajardi va qaysi qadam yetishmayotganida to‘xtab qoldi. Kompyuter dasturlari ham shunday aniq qadamlar bilan yoziladi.

Kim ishlatadi

Dasturchi kompyuter uchun qadamlar ketma-ketligini yozadi, o‘qituvchi masalani yechish tartibini tushuntiradi, shifokor tekshiruv qadamlarini izchil bajaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘l yuvish yoki sumkani yig‘ish uchun besh qadamli ko‘rsatma yozing va uni xuddi robot bajarayotgandek o‘qib chiqing: biror qadam yetishmayaptimi?

Namunalar
«Algebra» so‘zi «al-jabr»dan, «algoritm» — Xorazmiy nomidan kelib chiqqan.
Hozirgi chegaralarXorazm (Xorazmiy)Quva (Farg‘oniy)Farob (Farobiy)Afshona (Ibn Sino)Kat (Beruniy)O‘zbekistonQozog‘iston
Joylashuv: Xorazmiy — Xorazm; Farg‘oniy — Quva; Farobiy — Farob; Ibn Sino — Afshona (Buxoro); Beruniy — Kat.
Sinfda faoliyat

«Allomalar xaritasi»: har bir olimning tug‘ilgan joyini xaritada belgilab, asar nomini yozing.

Mashq
1
«Bayt ul-hikma» nima va qayerda tashkil etilgan?
2
Al-Xorazmiy fanga qanday hissa qo‘shgan?
3
Ibn Sinoning «Tib qonunlari» qancha jild va qanday ahamiyatga ega?
4
Nima uchun IX–XII asrlarda ilm-fan yuksalgan, deb o‘ylaysiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi daryoni ko‘rish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →