☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Chig‘atoy ulusi va o‘zbek xalqining shakllanishi

Darslar 24–25 · 2 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
24

Ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot

Darslik: 85–87-betlar
MaqsadChig‘atoy ulusidagi iqtisodiy islohotlar, yer egaligi shakllari va ulusning bo‘linishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yom · yam (relay post station)suyurg‘ol · suyurghal (tax-exempt land grant)Qarshi · KarshiMo‘g‘uliston · Moghulistan
Tushuntirish

XIII asr o‘rtalarida ulug‘ xoqon Munke soliq va hashar tartibini yumshatuvchi yorliq chiqardi: yomlarda ot sonini belgilab, aholidan ortiqcha ot va oziq talab qilish man etildi. 1271-yilda Ma’sudbek Movarounnahrning 16 shahrida bir xil vaznli sof kumush tanga zarb etib, pul islohoti o‘tkazdi. Xon Kebek (1318–1326) o‘z qarorgohini Movarounnahrga ko‘chirib, Nasaf yonida saroy («Qarshi») qurdirdi, shahar keyinroq Qarshi deb atalgan; u 8 grammli kumush dinor va 1 grammli dirham — «kepaki» tangalarini joriy etdi. Urganch va Buxoro tiklandi, Samarqand eski xarobalari yonida yangidan qad ko‘tardi. Yer egaligi to‘rt xil bo‘lgan: mulki devon, mulki inju, mulki vaqf va mulk; xizmat uchun berilgan, soliqdan ozod va meros bo‘ladigan yerlar suyurg‘ol deyilgan. Mo‘g‘ul zodagonlari orasida o‘troq hayotni qo‘llovchilar va shaharlarni buzib, yaylov qilmoqchilar o‘rtasida ziddiyat kuchaydi; XIV asr 40-yillarida ulus ikkiga bo‘lindi: sharqiy qismi — Mo‘g‘uliston (1348-yilda Tug‘luq Temur xon bo‘ldi), g‘arbiy qismi — Movarounnahr.

Namunalar
Yer turlari: devon — davlat; inju — hukmdor oilasi; vaqf — masjid/madrasa; mulk — xususiy.
Pul: 1271 — Ma’sudbek (sof kumush); XIV asr — Kebek (dinor 8 g va dirham 1 g).
Sinfda faoliyat

«Islohotchilar»: Munke, Ma’sudbek, Kebekdan biri nomidan o‘z islohoti haqida 3 gapli e’lon tayyorlang.

Mashq
1
Ma’sudbekning pul islohoti nimadan iborat edi?
2
Qarshi shahri nomi qanday paydo bo‘lgan?
3
Suyurg‘ol yerlarining o‘ziga xosligi nimada?
4
Nega Chig‘atoy ulusi ikkiga bo‘lindi?