Ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot
XIII asr o‘rtalarida ulug‘ xoqon Munke soliq va hashar tartibini yumshatuvchi yorliq chiqardi: yomlarda ot sonini belgilab, aholidan ortiqcha ot va oziq talab qilish man etildi. 1271-yilda Ma’sudbek Movarounnahrning 16 shahrida bir xil vaznli sof kumush tanga zarb etib, pul islohoti o‘tkazdi. Xon Kebek (1318–1326) o‘z qarorgohini Movarounnahrga ko‘chirib, Nasaf yonida saroy («Qarshi») qurdirdi, shahar keyinroq Qarshi deb atalgan; u 8 grammli kumush dinor va 1 grammli dirham — «kepaki» tangalarini joriy etdi. Urganch va Buxoro tiklandi, Samarqand eski xarobalari yonida yangidan qad ko‘tardi. Yer egaligi to‘rt xil bo‘lgan: mulki devon, mulki inju, mulki vaqf va mulk; xizmat uchun berilgan, soliqdan ozod va meros bo‘ladigan yerlar suyurg‘ol deyilgan. Mo‘g‘ul zodagonlari orasida o‘troq hayotni qo‘llovchilar va shaharlarni buzib, yaylov qilmoqchilar o‘rtasida ziddiyat kuchaydi; XIV asr 40-yillarida ulus ikkiga bo‘lindi: sharqiy qismi — Mo‘g‘uliston (1348-yilda Tug‘luq Temur xon bo‘ldi), g‘arbiy qismi — Movarounnahr.
Ikki o‘quvchi bir parta uzunligini o‘lchadi: biri qarich bilan, ikkinchisi chizg‘ich bilan. Natijalari har xil chiqdi. Ikkalasi ham chizg‘ich ishlatgach, sonlar bir xil bo‘ldi.
O‘lchov asboblarini tekshiruvchi xodim o‘lchovlar to‘g‘riligini ta’minlaydi, quruvchi bir xil o‘lchamda ishlaydi, kassir pulni sanaydi.
Bitta daftarni qarich bilan va chizg‘ich bilan o‘lchab, natijalarni solishtiring. Chizg‘ich bo‘lmasa, ikki kishining qarichi bilan o‘lchab, farqni ko‘ring.
«Islohotchilar»: Munke, Ma’sudbek, Kebekdan biri nomidan o‘z islohoti haqida 3 gapli e’lon tayyorlang.