ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot va bunyodkorlik

Darslar 38 · 1 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
38

Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot va bunyodkorlik

Darslik: 141–145-betlar
MaqsadTemuriylar davrida hunarmandchilik, savdo, pul islohoti, yer egaligi turlari va soliqlarni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
fulusi adliya · “fulus-i adliya” (reformed copper coin)suyurg‘ol · suyurghal (land/revenue grant)vaqf · waqf (religious endowment)xiroj · kharaj (land tax)
Tushuntirish

Temur va temuriylar davrida shaharlar kengayib, hunarmandchilik rivojlandi: kulolchilik, tosh o‘ymakorligi, yog‘och o‘ymakorligi, duradgorlik, mashhur Samarqand qog‘ozi ishlab chiqarildi. Savdo yo‘llari orqali Xitoy, Hindiston, Rossiya yerlari va Yaqin Sharq bilan aloqa yuritildi. Ulug‘bek 1428-yilda pul islohoti o‘tkazib, mis fulus («fulusi adliya») zarb qildi; bu tangalar yetti shaharda zarb etilgan, kitobga ko‘ra, savdoni osonlashtirgan. Savdogarlardan olinadigan soliq tamg‘a deyilgan. Yer egaligining asosiy turlari: davlat yerlari (mulki devoniy), xususiy yer (mulk), diniy muassasalarga bag‘ishlangan vaqf yerlari va jamoa yerlari. Xizmat evaziga beriladigan suyurg‘ol yerlarida egalari ko‘pincha soliqdan ozod bo‘lgan; tarxon yorliqlari ham imtiyoz bergan. Dehqonlar xiroj to‘lagan: sug‘oriladigan yerdan hosilning taxminan uchdan bir qismigacha, lalmi yerdan olti–sakkizdan bir qismigacha; shuningdek ushr (o‘ndan bir), chorvadan zakot (kitobga ko‘ra 2,5 foiz) va begor (majburiy mehnat) bo‘lgan.

SoliqMiqdori / kimdan
Xiroj (sug‘oriladigan yer)hosilning ~1/3 qismigacha
Xiroj (lalmi yer)hosilning 1/6–1/8 qismi
Ushr1/10
Zakotchorvadan 2,5%
Tamg‘asavdogarlardan boj
Begormajburiy mehnat
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hunarmandchilik ustaxonasiga tashrifda usta sopol kosa qanday shakllantirilishini ko‘rsatdi. U hunarini yosh shogirdga o‘rgatayotgan edi. Bolalar qo‘lda yasalgan narsa qanchalik mehnat talab qilishini ko‘rdi.

Kim ishlatadi

Hunarmand buyum yasaydi, gid mehmonlarga hunar sirlarini tushuntiradi, kichik tadbirkor qo‘lda yasalgan buyumlarni sotadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda qo‘lda yasalgan bitta buyumni toping va uni kim, nimadan yasagan bo‘lishi mumkinligini yozing. Topilmasa, qog‘ozdan oddiy buyum shaklini chizing.

Namunalar
Misol: 100 sentner hosilning uchdan biri xirojga — taxminan 33 sentner; olti–sakkizdan biri bo‘lsa 12–17 sentner.
Yer turlari: davlat — mulki devoniy; shaxsiy — mulk; diniy — vaqf; jamoa — qishloq jamoasi.
Sinfda faoliyat

«Bozor kuni»: bolalar hunarmand, savdogar va soliqchi rolida tamg‘a, xiroj va ushrni hisoblab ko‘rishadi.

Mashq
1
Qanday hunarlar rivojlangan edi?
2
Ulug‘bekning 1428-yilgi islohotida nima o‘zgardi?
3
Yer egaligining to‘rt turini ayting.
4
Nima uchun pul islohoti savdo uchun muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXotira kuni arafasida: xotira sayriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →