Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot va bunyodkorlik
Temur va temuriylar davrida shaharlar kengayib, hunarmandchilik rivojlandi: kulolchilik, tosh o‘ymakorligi, yog‘och o‘ymakorligi, duradgorlik, mashhur Samarqand qog‘ozi ishlab chiqarildi. Savdo yo‘llari orqali Xitoy, Hindiston, Rossiya yerlari va Yaqin Sharq bilan aloqa yuritildi. Ulug‘bek 1428-yilda pul islohoti o‘tkazib, mis fulus («fulusi adliya») zarb qildi; bu tangalar yetti shaharda zarb etilgan, kitobga ko‘ra, savdoni osonlashtirgan. Savdogarlardan olinadigan soliq tamg‘a deyilgan. Yer egaligining asosiy turlari: davlat yerlari (mulki devoniy), xususiy yer (mulk), diniy muassasalarga bag‘ishlangan vaqf yerlari va jamoa yerlari. Xizmat evaziga beriladigan suyurg‘ol yerlarida egalari ko‘pincha soliqdan ozod bo‘lgan; tarxon yorliqlari ham imtiyoz bergan. Dehqonlar xiroj to‘lagan: sug‘oriladigan yerdan hosilning taxminan uchdan bir qismigacha, lalmi yerdan olti–sakkizdan bir qismigacha; shuningdek ushr (o‘ndan bir), chorvadan zakot (kitobga ko‘ra 2,5 foiz) va begor (majburiy mehnat) bo‘lgan.
| Soliq | Miqdori / kimdan |
|---|---|
| Xiroj (sug‘oriladigan yer) | hosilning ~1/3 qismigacha |
| Xiroj (lalmi yer) | hosilning 1/6–1/8 qismi |
| Ushr | 1/10 |
| Zakot | chorvadan 2,5% |
| Tamg‘a | savdogarlardan boj |
| Begor | majburiy mehnat |
Hunarmandchilik ustaxonasiga tashrifda usta sopol kosa qanday shakllantirilishini ko‘rsatdi. U hunarini yosh shogirdga o‘rgatayotgan edi. Bolalar qo‘lda yasalgan narsa qanchalik mehnat talab qilishini ko‘rdi.
Hunarmand buyum yasaydi, gid mehmonlarga hunar sirlarini tushuntiradi, kichik tadbirkor qo‘lda yasalgan buyumlarni sotadi.
Uyda yoki maktabda qo‘lda yasalgan bitta buyumni toping va uni kim, nimadan yasagan bo‘lishi mumkinligini yozing. Topilmasa, qog‘ozdan oddiy buyum shaklini chizing.
«Bozor kuni»: bolalar hunarmand, savdogar va soliqchi rolida tamg‘a, xiroj va ushrni hisoblab ko‘rishadi.