☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

G‘aznaviylar va Qoraxoniylar

Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
15

G‘aznaviylar

Darslik: 53–54-betlar
MaqsadG‘aznaviylar davlatining tashkil topishi, Mahmud G‘aznaviy davri, boshqaruvi va madaniyatini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
G‘aznaviylar · Ghaznavidshojib ul-hujob · chief hajibvoliy · provincial governor (wali)Shohnoma · the Shahnameh
Tushuntirish

Somoniylar davlatining zaiflashgan davrida turkiy hojiblarning nufuzi oshdi. 962–963-yillarda G‘azna viloyatini boshqargan Alptegin mustaqil bo‘lishga intilib, G‘aznaviylar davlatiga asos soldi; poytaxt G‘azna shahri edi. Sobuqtegin (977–997) davrida kuch oshdi, Mahmud G‘aznaviy (997–1030) davrida davlat Sharqning eng qudratli davlatlaridan biriga aylandi; u Xurosonni va 1017-yilda Xorazmni qo‘shib oldi. Mas’ud (1030–1040) davrida viloyatlar birin-ketin qo‘ldan ketdi; 1040-yilda Dandanaqan jangida saljuqiylar g‘alaba qozondi. 1186-yilda davlat butunlay tugatildi. Boshqaruvda harbiy, moliya, elchilik va pochta devonlari bor edi, viloyatni voliy, shaharni rais boshqargan. Mahmud saroyida kitobga ko‘ra 400 ga yaqin olim, shoir va san’atkor ijod qilgan: Beruniy «Qonuni Mas’udiy»ni, Bayhaqiy «Tarixi Mas’udiy»ni yozgan, Firdavsiy «Shohnoma»ni Mahmudga taqdim etgan deyiladi.

Namunalar
Sulola: Alptegin (962–963) → Sobuqtegin (977–997) → Mahmud (997–1030) → Mas’ud (1030–1040).
Mahmud 1017-yilda Xorazmni zabt etgan, Xorazm esa 1040-yilda saljuqiylarga qaram bo‘lgan.
Sinfda faoliyat

«G‘azna saroyi»: har bir o‘quvchi Beruniy, Bayhaqiy, Firdavsiy yoki Mahmud rolida 2 gapli o‘zini tanishtiradi.

Mashq
1
G‘aznaviylar davlatiga kim asos solgan va poytaxti qaysi?
2
Mahmud G‘aznaviy qaysi yillarda hukmronlik qildi va nimalarni qo‘shib oldi?
3
G‘azna saroyida ijod qilgan mutafakkirlarni ayting.
4
Nega Mas’ud davrida davlat zaiflashdi?