ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Ilk o‘rta asrlar: ijtimoiy o‘zgarishlar va dastlabki davlatlar

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
1

Ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar

Darslik: 6–7-betlar
MaqsadIlk o‘rta asrlarda shahar va qishloq hayotidagi o‘zgarishlarni, dehqon, kashovarz, kadivar va chokar kimligini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
dehqon · landowner (village lord)kashovarz · free farmerkadivar · dependent, landless peasantchokar · armed retainer of a landowner
Tushuntirish

Ilk o‘rta asrlar Qang‘ davlati va Kushon podsholigidan keyingi davrni (taxminan IV–VIII asrlar) o‘z ichiga oladi. Bu davrda shaharlar ko‘paydi va hunarmandchilik hamda savdoning markaziga aylandi. Vohalarda yangi kanallar qazildi, suv tegirmoni va charxpalak kabi qurilmalar ishlatildi, shu sababli hosil ko‘payib, qishloq mahsulotlariga ehtiyoj oshdi. Yangi o‘zlashtirilgan yerlarning bir qismi qabila boshliqlari va qishloq oqsoqollariga o‘tib, meros mulkka aylandi, shu tariqa yirik yer egalari — dehqonlar tabaqasi shakllandi. Ular suvni taqsimlashni nazorat qilib, atrofdagi aholi ustidan ta’sirini oshirdi. Qishloq jamoasining erkin a’zolari kashovarzlar deyilgan; yerini yo‘qotganlar esa dehqonlarga qaram kadivarlarga aylana borgan. Har bir yirik yer egasining chokar deb ataluvchi qurollangan navkarlari bo‘lgan. V asr o‘rtalarida ham sug‘oriladigan yerlarning asosiy qismi hali qishloq jamoalari qo‘lida edi.

yerini yo‘qotsaChokar —qurollangannavkarDehqon — yirikyer egasiKadivar —yersiz, qaramKashovarz —erkin ziroatchiQishloq jamiyati
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalladagi bir necha xonadon bitta ariqdan suv oladi. Qo‘shnilar navbat jadvalini kelishib oldi: har kuni boshqa xonadonning navbati. Shunda hammaning yeriga suv yetdi va tortishuvlar kamaydi.

Kim ishlatadi

Fermerlar ekinlarni sug‘orish navbatini kelishadi, suv xo‘jaligi xodimlari kanallarni kuzatadi, agronomlar esa qaysi ekinga qancha suv kerakligini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda suv qayerdan kelishini kattalardan so‘rang va uning yo‘lini strelkalar bilan chizing. Bugun suvni nima uchun ishlatganingizni ham yozib qo‘ying.

Namunalar
Zanjir: yangi kanal → ko‘proq sug‘oriladigan yer → mo‘l hosil → qishloq mahsulotiga ehtiyoj ortishi → yer egaligining kuchayishi.
Kashovarz o‘z yerini yo‘qotsa va dehqonga qaram bo‘lib qolsa, u kadivar deb atalgan.
Sinfda faoliyat

«Qishloq tuzumi»: sinfni uch guruhga bo‘lib, birinchisi dehqonlar, ikkinchisi kashovarzlar, uchinchisi kadivarlar rolida qisqa suhbat tuzadi.

Mashq
1
Ilk o‘rta asrlarda dehqon kim bo‘lgan?
2
Kashovarz va kadivarning farqini ayting.
3
Qaysi yangiliklar dehqonchilikni rivojlantirgan?
4
Nima uchun suvni nazorat qilgan kishi qishloqda kuchli bo‘lgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkspeditsiya klubining birinchi chiqishiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →