Ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar
Ilk o‘rta asrlar Qang‘ davlati va Kushon podsholigidan keyingi davrni (taxminan IV–VIII asrlar) o‘z ichiga oladi. Bu davrda shaharlar ko‘paydi va hunarmandchilik hamda savdoning markaziga aylandi. Vohalarda yangi kanallar qazildi, suv tegirmoni va charxpalak kabi qurilmalar ishlatildi, shu sababli hosil ko‘payib, qishloq mahsulotlariga ehtiyoj oshdi. Yangi o‘zlashtirilgan yerlarning bir qismi qabila boshliqlari va qishloq oqsoqollariga o‘tib, meros mulkka aylandi, shu tariqa yirik yer egalari — dehqonlar tabaqasi shakllandi. Ular suvni taqsimlashni nazorat qilib, atrofdagi aholi ustidan ta’sirini oshirdi. Qishloq jamoasining erkin a’zolari kashovarzlar deyilgan; yerini yo‘qotganlar esa dehqonlarga qaram kadivarlarga aylana borgan. Har bir yirik yer egasining chokar deb ataluvchi qurollangan navkarlari bo‘lgan. V asr o‘rtalarida ham sug‘oriladigan yerlarning asosiy qismi hali qishloq jamoalari qo‘lida edi.
Mahalladagi bir necha xonadon bitta ariqdan suv oladi. Qo‘shnilar navbat jadvalini kelishib oldi: har kuni boshqa xonadonning navbati. Shunda hammaning yeriga suv yetdi va tortishuvlar kamaydi.
Fermerlar ekinlarni sug‘orish navbatini kelishadi, suv xo‘jaligi xodimlari kanallarni kuzatadi, agronomlar esa qaysi ekinga qancha suv kerakligini hisoblaydi.
Uyda yoki maktabda suv qayerdan kelishini kattalardan so‘rang va uning yo‘lini strelkalar bilan chizing. Bugun suvni nima uchun ishlatganingizni ham yozib qo‘ying.
«Qishloq tuzumi»: sinfni uch guruhga bo‘lib, birinchisi dehqonlar, ikkinchisi kashovarzlar, uchinchisi kadivarlar rolida qisqa suhbat tuzadi.