ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Somoniylar davrida iqtisodiy hayot va inqiroz

Darslar 14 · 1 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
14

Somoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Darslik: 48–52-betlar
MaqsadSomoniylar davrida dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo, pul va yer egaligini hamda davlat inqirozini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
karvonsaroy · caravanseraidirham · dirham (silver coin)fals · fals (copper coin)iqto · iqta (land grant)
Tushuntirish

IX–X asrlarda Movarounnahr aholisining ko‘pchiligi sug‘orma dehqonchilik bilan shug‘ullangan; g‘alla, sholi, paxta, sabzavot va bog‘dorchilik rivojlangan, xirojdan tushgan daromad davlat xazinasining katta qismini tashkil etgan. Shaharlarda to‘qimachilik, kulolchilik, shishasozlik, zargarlik va boshqa kasblar rivoj topdi; Samarqandda yuqori navli qog‘oz tayyorlangan, Eloqda kumush konlari va zarbxona bo‘lgan. Karvon yo‘llari bo‘yida rabot va karvonsaroylar qurilgan, savdogarlar pulni sarrofga topshirib, «chek» olgan. Ichki bozorda mis fals, xalqaro savdoda kumush dirham ishlatilgan; dirham faqat hukmdor nomidan Marv, Samarqand, Buxoro va Shoshda zarb qilingan. Yer egaligi beshta asosiy turga bo‘lingan: mulki sultoniy, mulk, vaqf, mulki xos va jamoa yerlari; X asrda iqto ko‘paya bordi. Harbiy yurishlar, saroydagi nizolar va hokimlar o‘zboshimchaligi tufayli iqtisodiy tanglik yuz berdi: 942-yilda aholidan ikki marta soliq olindi, 947-yilda Ibrohim va Abu Ali Chag‘oniy isyon ko‘tardi, 961-yilda Buxoro askarlari saroyni talab o‘t qo‘ydi.

942Ikki marta soliq947Ibrohim va Abu Ali Chag‘oniy isyoni961Saroy talandi, o‘t qo‘yildi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabga ketayotganda o‘quvchi turli joylardan o‘tadi: shaxsiy hovli, hamma kiradigan bog‘ va maktab hovlisi. Har birining o‘z egasi va qoidasi bor. Shaxsiy hovliga ruxsatsiz kirilmaydi, bog‘da esa hamma dam oladi.

Kim ishlatadi

Yer o‘lchovchi hududlarni chegaralaydi, shahar rejalashtiruvchisi jamoat joylarini belgilaydi, mahalla xodimi umumiy joylarning ozodaligini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tanish to‘rt joyni (uy, maktab, bog‘ va boshqa) esga oling va har birini kim saqlashini hamda qanday qoida borligini jadvalga yozing.

Namunalar
Chek zanjiri: savdogar pulni sarrofga topshiradi → hujjat (chek) oladi → boshqa shaharda sarrofdan pulni qaytarib oladi.
Hozirgi chegaralarMarvSamarqandBuxoroShoshTurkmanistonO‘zbekiston
Pul: fals (mis) — kundalik bozor; dirham (kumush) — xalqaro savdo.
Sinfda faoliyat

«Bozor»: bir guruh sarroflar, bir guruh savdogarlar bo‘lib, «chek» bilan hisob-kitob qilishni sahnalashtiring.

Mashq
1
Somoniylar davrida qaysi hunarmandchilik tarmoqlari rivojlangan?
2
Qaysi pul birliklari qayerda ishlatilgan?
3
Yer egaligining 5 turini sanang.
4
Nima uchun 942-yilda ikki marta soliq undirish inqirozni chuqurlashtirgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski mahalla bo‘ylab meros sayriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →