ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Chig‘atoy ulusining tashkil topishi

Darslar 23 · 1 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
23

Chig‘atoy ulusining tashkil topishi

Darslik: 82–84-betlar
MaqsadChig‘atoy ulusi, uning boshqaruvi, soliqlar va Mahmud Torobiy qo‘zg‘olonini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
ulus · ulus (appanage state)Chig‘atoy ulusi · Chagatai Ulusqopchur · qubchur (livestock tax)kalon · kalan (land tax)
Tushuntirish

Chingizxon zabt etilgan yerlarni o‘g‘illari o‘rtasida taqsimladi; Movarounnahr, Yettisuv va Sharqiy Turkistonni o‘z ichiga olgan Chig‘atoy ulusi 1224-yilda tashkil topdi, xonning o‘rdasi Ili daryosi bo‘yida edi. Movarounnahrni xorazmlik savdogar Mahmud Yalavoch Xo‘jandda turib boshqargan; harbiy ishlar, ro‘yxat va soliq yig‘ish mo‘g‘ul amaldorlari — dorug‘achi va tavg‘achlar qo‘lida bo‘lgan. Soliqlar og‘ir edi: yer solig‘i kalon (hosilning 1/10), chorvadan qopchur (mollar sonining 2,5 foizi), oziq-ovqat solig‘i shulen, hunarmand va savdogarlardan targ‘u (mahsulot yoki mol qiymatining 1/30), shuningdek tuz, jun va kumush solig‘i. Mahalliy amaldorlar soliqni ijara (barot) tartibida oldindan to‘lab, so‘ng aholidan ortig‘i bilan undirgan. 1238-yilda Buxoro yaqinidagi Torob qishlog‘ida g‘alvir yasovchi hunarmand Mahmud Torobiy qo‘zg‘olon ko‘tardi, Buxoroni egallab o‘zini hukmdor deb e’lon qildi. Karmana yaqinidagi jangda u va Shamsiddin Mahbubiy halok bo‘ldi, ukalari ham keyingi jangda o‘ldirilib, qo‘zg‘olon bostirildi. Shu yili Mahmud Yalavoch noiblikdan chetlatilib, o‘rniga o‘g‘li Mas’udbek tayinlandi.

Hozirgi chegaralarXo‘jand (Mahmud Yalavoch)SamarqandBuxoroXon o‘rdasi (Ili)O‘zbekiston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf sayohat avtobusi uchun kichik, teng badallar yig‘di. Xazinachi har bir badalni daftarga yozib bordi va hamma daftarga qarab tekshira oldi. Hisob ochiq bo‘lgani uchun hech kim shubhalanmadi.

Kim ishlatadi

Buxgalter pul hisobini yuritadi, soliq xodimi to‘lovlarni qayd etadi, sinf xazinachisi yig‘imni yozib boradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kimdir nima olib kelganini yozib borish uchun kichik jadval chizing (masalan, kitob almashish ro‘yxati) va uni to‘ldirib ko‘ring.

Namunalar
Soliqlar: kalon — hosilning 1/10; qopchur — mollarning 2,5 foizi; targ‘u — 1/30.
Torobiy: 1238, Torob qishlog‘i → Buxoro → Karmana yaqinidagi jang → mag‘lubiyat.
Sinfda faoliyat

«Soliq to‘lovchi»: har bir bola bir kasb (dehqon, chorvador, hunarmand) tanlab, qaysi soliqni to‘lashini aytadi.

Mashq
1
Chig‘atoy ulusi qachon va qayerda tashkil topgan?
2
Qopchur va kalon soliqlari qanday olingan?
3
Mahmud Torobiy kim edi va qo‘zg‘olonning natijasi nima bo‘ldi?
4
Nega soliqlar “barot” orqali yig‘ilishi aholi uchun og‘ir bo‘ldi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQo‘l tarozisi uchun prujinaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →