Chig‘atoy ulusining tashkil topishi
Chingizxon zabt etilgan yerlarni o‘g‘illari o‘rtasida taqsimladi; Movarounnahr, Yettisuv va Sharqiy Turkistonni o‘z ichiga olgan Chig‘atoy ulusi 1224-yilda tashkil topdi, xonning o‘rdasi Ili daryosi bo‘yida edi. Movarounnahrni xorazmlik savdogar Mahmud Yalavoch Xo‘jandda turib boshqargan; harbiy ishlar, ro‘yxat va soliq yig‘ish mo‘g‘ul amaldorlari — dorug‘achi va tavg‘achlar qo‘lida bo‘lgan. Soliqlar og‘ir edi: yer solig‘i kalon (hosilning 1/10), chorvadan qopchur (mollar sonining 2,5 foizi), oziq-ovqat solig‘i shulen, hunarmand va savdogarlardan targ‘u (mahsulot yoki mol qiymatining 1/30), shuningdek tuz, jun va kumush solig‘i. Mahalliy amaldorlar soliqni ijara (barot) tartibida oldindan to‘lab, so‘ng aholidan ortig‘i bilan undirgan. 1238-yilda Buxoro yaqinidagi Torob qishlog‘ida g‘alvir yasovchi hunarmand Mahmud Torobiy qo‘zg‘olon ko‘tardi, Buxoroni egallab o‘zini hukmdor deb e’lon qildi. Karmana yaqinidagi jangda u va Shamsiddin Mahbubiy halok bo‘ldi, ukalari ham keyingi jangda o‘ldirilib, qo‘zg‘olon bostirildi. Shu yili Mahmud Yalavoch noiblikdan chetlatilib, o‘rniga o‘g‘li Mas’udbek tayinlandi.
Sinf sayohat avtobusi uchun kichik, teng badallar yig‘di. Xazinachi har bir badalni daftarga yozib bordi va hamma daftarga qarab tekshira oldi. Hisob ochiq bo‘lgani uchun hech kim shubhalanmadi.
Buxgalter pul hisobini yuritadi, soliq xodimi to‘lovlarni qayd etadi, sinf xazinachisi yig‘imni yozib boradi.
Kimdir nima olib kelganini yozib borish uchun kichik jadval chizing (masalan, kitob almashish ro‘yxati) va uni to‘ldirib ko‘ring.
«Soliq to‘lovchi»: har bir bola bir kasb (dehqon, chorvador, hunarmand) tanlab, qaysi soliqni to‘lashini aytadi.