70
Buyruq-xitob undovlari
Darslik: 124–125-betlar
MaqsadBuyruq-xitob undovlarini va ularning ma’nosini bilish.
Yangi so‘zlar
buyruq-xitob undovi · interjection of command-addresshaydash · driving (animals)chaqirish · callingto‘xtatish · stopping
Tushuntirish
Buyruq-xitob undovlari odamlarning diqqatini o‘ziga qaratish, ularni chaqirish yoki jim bo‘lishga undash, shuningdek uy hayvonlari va parrandalarni haydash, chaqirish, to‘xtatish uchun ishlatiladi. Odamlarga nisbatan hoy, hay, ey, tss kabi undovlar qo‘llanadi: Ey, eshikni yopib ket! Tss, chaqaloq uxlayapti. Hayvonlarga nisbatan esa chu (otni yurgizish), drr (to‘xtatish), pisht (mushukni haydash), beh-beh (qo‘yni chaqirish) kabilar ishlatiladi. Bu undovlar buyruq ohangida aytilgani uchun ularni ishlatganda odobga rioya qilish kerak: kattalarga «hoy» deb murojaat qilish hurmatsizlik sanaladi.
Namunalar
Ey do‘stlar, yig‘ilinglar! — chaqirish.
Chu, jonivor, tezroq yur! — otni haydash.
Sinfda faoliyat
Rolli o‘yin: bir o‘quvchi chaqiradi (ey, hoy), ikkinchisi javob beradi (labbay) — odob bilan gapirishni mashq qiling.
Mashq
1
Buyruq-xitob undovlariga misollar keltiring.
Hoy, hay, ey, tss, chu, drr, pisht.
2
Chaqiriq va to‘xtatish uchun bittadan undov ayting.
Chaqirish: hoy (ey); to‘xtatish: drr (otni), tss (odamni jim qilish).
3
«Pisht» undovi qachon aytiladi?
Mushuk yoki tovuqni haydaganda.
4
Nima uchun kattalarga «hoy» deb murojaat qilish noo‘rin?
Chunki bu undov qo‘pol, buyruq ohangiga ega; hurmat ma’nosi yo‘q.