Kelishik shakllari
Kelishik qo‘shimchalari ot, olmosh yoki otlashgan so‘zni gapdagi boshqa so‘zga ulaydigan grammatik vositadir. Bunday qo‘shimcha har doim bo‘ysunuvchi, ya’ni tobe so‘zda bo‘ladi: «xatni yozdim» birikmasida tobe so‘z — «xatni», hokim so‘z — «yozdim». O‘zbek tilida kelishiklar oltita: bosh (qo‘shimchasi yo‘q), qaratqich (-ning), tushum (-ni), jo‘nalish (-ga, -ka, -qa), o‘rin-payt (-da) va chiqish (-dan). Har bir kelishikning o‘z nomi, qo‘shimchasi va so‘rog‘i bor. Ismning egalik qo‘shimchalari bilan shaxs-sonda va kelishik qo‘shimchalari bilan o‘zgarib borishi turlanish deb ataladi.
| Kelishik | Qo‘shimcha | So‘roq |
|---|---|---|
| bosh | — | kim? nima? |
| qaratqich | -ning | kimning? |
| tushum | -ni | kimni? nimani? |
| jo‘nalish | -ga, -ka, -qa | kimga? qayerga? |
| o‘rin-payt | -da | kimda? qayerda? |
| chiqish | -dan | kimdan? qayerdan? |
Qo‘shnilarga yozilgan yozuvda «bog‘ga», «hovlidan» va «ko‘chaga» kabi so‘zlar harakat yo‘nalishini ko‘rsatadi. Kelishik qo‘shimchasi qaysi so‘z qaysi so‘zga bog‘liqligini bildiradi.
Marshrut tuzuvchilar yo‘nalishni aniq yozadi, xarita sharhlovchilari joylashuvni ta’riflaydi, o‘qituvchilar shakl ishlatishni o‘rgatadi.
Yo‘lingizni maktabdan uygacha kelishik qo‘shimchali uch gapda tasvirlang va ularni ro‘yxat qilib yozing.
«Kelishik pillapoyasi»: bitta so‘zni (masalan, daryo) oltita kelishikda ketma-ket yozib chiqing va har biriga qisqa gap tuzing.