ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Kelishik shakllari: bosh va qaratqich kelishigi

Darslar 30–32 · 3 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva, A. Mirzaahmedov. Ona tili 7-sinf, to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Ma’naviyat», Toshkent, 2017
30

Kelishik shakllari

Darslik: 54–56-betlar
MaqsadKelishik shakllarining vazifasi, oltita kelishik va turlanish tushunchasini bilish.
Yangi so‘zlar
kelishik · caseturlanish · declensionhokim so‘z · head wordtobe so‘z · dependent word
Tushuntirish

Kelishik qo‘shimchalari ot, olmosh yoki otlashgan so‘zni gapdagi boshqa so‘zga ulaydigan grammatik vositadir. Bunday qo‘shimcha har doim bo‘ysunuvchi, ya’ni tobe so‘zda bo‘ladi: «xatni yozdim» birikmasida tobe so‘z — «xatni», hokim so‘z — «yozdim». O‘zbek tilida kelishiklar oltita: bosh (qo‘shimchasi yo‘q), qaratqich (-ning), tushum (-ni), jo‘nalish (-ga, -ka, -qa), o‘rin-payt (-da) va chiqish (-dan). Har bir kelishikning o‘z nomi, qo‘shimchasi va so‘rog‘i bor. Ismning egalik qo‘shimchalari bilan shaxs-sonda va kelishik qo‘shimchalari bilan o‘zgarib borishi turlanish deb ataladi.

KelishikQo‘shimchaSo‘roq
bosh—kim? nima?
qaratqich-ningkimning?
tushum-nikimni? nimani?
jo‘nalish-ga, -ka, -qakimga? qayerga?
o‘rin-payt-dakimda? qayerda?
chiqish-dankimdan? qayerdan?
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qo‘shnilarga yozilgan yozuvda «bog‘ga», «hovlidan» va «ko‘chaga» kabi so‘zlar harakat yo‘nalishini ko‘rsatadi. Kelishik qo‘shimchasi qaysi so‘z qaysi so‘zga bog‘liqligini bildiradi.

Kim ishlatadi

Marshrut tuzuvchilar yo‘nalishni aniq yozadi, xarita sharhlovchilari joylashuvni ta’riflaydi, o‘qituvchilar shakl ishlatishni o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yo‘lingizni maktabdan uygacha kelishik qo‘shimchali uch gapda tasvirlang va ularni ro‘yxat qilib yozing.

Namunalar
Kitob, kitobning, kitobni, kitobga, kitobda, kitobdan — «kitob» ning turlanishi.
Daftarni olib keldim: «daftarni» tushum kelishigida, tobe so‘z; «olib keldim» hokim.
Sinfda faoliyat

«Kelishik pillapoyasi»: bitta so‘zni (masalan, daryo) oltita kelishikda ketma-ket yozib chiqing va har biriga qisqa gap tuzing.

Mashq
1
O‘zbek tilida nechta kelishik bor? Nomlang.
2
«Maktab» so‘zini oltita kelishikda yozing.
3
«Bog‘da gul ekdim» gapidagi kelishikli so‘zlarni toping.
4
Nima uchun kelishik qo‘shimchasi doimo tobe so‘zga qo‘shiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi gulzor uchun uchastkaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →