30
Kelishik shakllari
Darslik: 54–56-betlar
MaqsadKelishik shakllarining vazifasi, oltita kelishik va turlanish tushunchasini bilish.
Yangi so‘zlar
kelishik · caseturlanish · declensionhokim so‘z · head wordtobe so‘z · dependent word
Tushuntirish
Kelishik qo‘shimchalari ot, olmosh yoki otlashgan so‘zni gapdagi boshqa so‘zga ulaydigan grammatik vositadir. Bunday qo‘shimcha har doim bo‘ysunuvchi, ya’ni tobe so‘zda bo‘ladi: «xatni yozdim» birikmasida tobe so‘z — «xatni», hokim so‘z — «yozdim». O‘zbek tilida kelishiklar oltita: bosh (qo‘shimchasi yo‘q), qaratqich (-ning), tushum (-ni), jo‘nalish (-ga, -ka, -qa), o‘rin-payt (-da) va chiqish (-dan). Har bir kelishikning o‘z nomi, qo‘shimchasi va so‘rog‘i bor. Ismning egalik qo‘shimchalari bilan shaxs-sonda va kelishik qo‘shimchalari bilan o‘zgarib borishi turlanish deb ataladi.
Namunalar
Kitob, kitobning, kitobni, kitobga, kitobda, kitobdan — «kitob» ning turlanishi.
Daftarni olib keldim: «daftarni» tushum kelishigida, tobe so‘z; «olib keldim» hokim.
Sinfda faoliyat
«Kelishik pillapoyasi»: bitta so‘zni (masalan, daryo) oltita kelishikda ketma-ket yozib chiqing va har biriga qisqa gap tuzing.
Mashq
1
O‘zbek tilida nechta kelishik bor? Nomlang.
Oltita: bosh, qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish.
2
«Maktab» so‘zini oltita kelishikda yozing.
Maktab, maktabning, maktabni, maktabga, maktabda, maktabdan.
3
«Bog‘da gul ekdim» gapidagi kelishikli so‘zlarni toping.
Bog‘da — o‘rin-payt kelishigida; gul — bosh kelishikda.
4
Nima uchun kelishik qo‘shimchasi doimo tobe so‘zga qo‘shiladi?
Chunki kelishik tobe so‘zni hokim so‘zga bog‘lash uchun xizmat qiladi.