24
Ismlarning munosabat shakllari
Darslik: 43–44-betlar
MaqsadIsmlar tushunchasini va ularning munosabat shakllari bilan o‘zgarishini tushunish.
Yangi so‘zlar
ismlar · nominals (ot, sifat, son, olmosh)egalik · possessionkelishik · casetobelantirmoq · to subordinate
Tushuntirish
Ot narsani, sifat belgini, son miqdorni nomlaydi, olmosh esa shularning o‘rnida keladi. Shuning uchun bu to‘rt so‘z turkumi bitta umumiy nom bilan — ismlar deb ataladi; o‘zbek tilshunosligida bu atama qadimdan qo‘llanib kelgan. Ismlarning umumiy belgisi shundaki, ular ko‘plik, egalik va kelishik qo‘shimchalarini oladi. Egalik va kelishik qo‘shimchalari ismni gapdagi boshqa so‘zga bo‘ysundirib bog‘laydi. Bu qo‘shimchalarni fe’lning harakat nomi va sifatdosh shakllari hamda taqlid so‘zlar ham olishi mumkin: o‘qishim, kelganlarga.
Namunalar
Kitob, qizil, besh, men — ismlar: hammasiga kelishik qo‘shimchasi qo‘shiladi (kitobga, qizilga, beshga, menga).
O‘qimoq fe’li ism emas, lekin «o‘qish» harakat nomi egalik oladi: o‘qishim.
Sinfda faoliyat
Jadval to‘ldirish: narsaning nomi, belgining nomi, miqdorning nomi, olmosh ustunlariga xonadagi so‘zlarni joylang.
Mashq
1
«Ismlar» atamasi qaysi so‘z turkumlarini birlashtiradi?
Ot, sifat, son va olmosh.
2
Qaysi so‘zlarga kelishik qo‘shimchasi qo‘shib bo‘ladi: kitob, yaxshi, ikki, uchun?
Kitobga, yaxshiga (otlashganda), ikkiga; «uchun» ko‘makchi, unga qo‘shilmaydi.
3
«Kitoblarim» so‘zida qanday shakllar bor?
Ko‘plik (-lar) va egalik (-im) shakli.
4
Nima uchun ot, sifat, son va olmoshni ismlar deb birlashtiramiz?
Chunki ularning hammasi egalik va kelishik qo‘shimchalari bilan o‘zgaradi.