9
Matnda ko‘p ma’noli, ma’nodosh so‘zlardan foydalanish
Darslik: 14-bet
MaqsadMatnda ko‘p ma’noli va ma’nodosh so‘zlardan o‘rinli foydalanishni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
ko‘p ma’noli so‘z · polysemous wordma’nodosh so‘z · synonymta’sirchanlik · expressiveness, impacttakror · repetition
Tushuntirish
Matnda so‘zning o‘z ma’noda yoki ko‘chma ma’noda kelayotgani gap ichida bilinadi. Masalan, «Daryo tez oqadi» gapida «oqmoq» o‘z ma’nosida, «Yillar oqib o‘tdi» gapida ko‘chma ma’nosida ishlatilgan. Ma’nodosh so‘zlar bir tushunchani turli tus bilan ifodalaydi: baland, yuqori, yuksak. Ularning har biri har qanday o‘rinda almashavermaydi: «baland ovoz» deymiz, lekin «yuksak ovoz» demaymiz. Ko‘p ma’noli va ma’nodosh so‘zlardan foydalanish matnni boy, ta’sirchan qiladi va bir so‘zning ketma-ket takrorlanishidan saqlaydi.
Namunalar
«Mehnat ildizi achchiq, mevasi shirin»: bu gapda «achchiq» va «shirin» ko‘chma ma’noda.
«Yurt, diyor, o‘lka» — ma’nodosh so‘zlar: «Go‘zal diyor» gapini «Go‘zal o‘lka» deb ham aytsa bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Takrorsiz matn»: o‘qituvchi bir so‘z uch marta takrorlangan gap yozadi; siz ma’nodosh so‘zlar bilan uni qayta yozasiz.
Mashq
1
Ma’nodosh so‘zlardan foydalanish matnga nima beradi?
Matn boy va ta’sirchan bo‘ladi, takror kamayadi.
2
«Yurak» so‘zini o‘z va ko‘chma ma’noda gapda ishlating.
O‘z: Yuragim tez urdi. Ko‘chma: U mehribon yurakli inson.
3
«Baland», «yuqori», «yuksak» so‘zlaridan mosini qo‘ying: ... cho‘qqi, ... maqsad.
Baland cho‘qqi, yuksak maqsad.
4
Nima uchun ma’nodosh so‘zlar har doim bir-birining o‘rnida kela olmaydi?
Chunki ularning ma’no tusi va birikish doirasi farq qiladi.