33
Tushum kelishigi shakli
Darslik: 61–63-betlar
MaqsadTushum kelishigi shaklini, uning gapdagi vazifasini va imlosini bilish.
Yangi so‘zlar
tushum kelishigi · accusative caseo‘timli fe’l · transitive verbto‘ldiruvchi · objectatoqli ot · proper noun
Tushuntirish
Tushum kelishigining qo‘shimchasi -ni, so‘rog‘i kimni?, nimani?, qayerni?. Bu shakldagi so‘z harakat bevosita o‘tadigan narsani bildiradi, shuning uchun o‘timli fe’lga bog‘lanadi va gapda doim to‘ldiruvchi bo‘ladi: Ukam derazani ochdi. Agar shunday so‘z fe’lning yonida tursa va umuman narsani bildirsa, -ni ko‘pincha tushirib qoldiriladi: Ukam deraza ochdi. Lekin so‘z bilan fe’l orasida boshqa so‘z bo‘lsa, so‘z kishi ismi yoki joy nomi, olmosh yoki sifatdosh bo‘lsa, -ni albatta yoziladi: Derazani asta ochdi; Nodirani kutdim; Uni tanidim; Ko‘rganimni aytdim.
Namunalar
Gulni sug‘ordim — «gulni»: nimani? to‘ldiruvchi. Gul sug‘ordim — -ni tushgan.
Zarifani chaqirdim; seni kutdim — -ni atoqli ot va olmoshda tushmaydi.
Sinfda faoliyat
«-ni bormi?»: o‘qituvchi gap aytadi («Men non yedim», «Men nonni mazali yedim»), siz -ni o‘rnini asoslang.
Mashq
1
Tushum kelishigi qaysi so‘roqlarga javob bo‘ladi?
Kimni?, nimani?, qayerni?
2
«Men rasm chizdim» gapini -ni bilan to‘liq shaklda yozing.
Men rasmni chizdim.
3
«Anvarni ko‘rdim» gapida -ni nega tushmaydi?
Chunki «Anvar» atoqli ot.
4
Tushum kelishigidagi so‘z gapda qaysi bo‘lak bo‘ladi? Misol keltiring.
To‘ldiruvchi: Daraxtni kesmang.