ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Tushum, jo‘nalish va o‘rin-payt kelishigi

Darslar 33–35 · 3 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva, A. Mirzaahmedov. Ona tili 7-sinf, to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Ma’naviyat», Toshkent, 2017
33

Tushum kelishigi shakli

Darslik: 61–63-betlar
MaqsadTushum kelishigi shaklini, uning gapdagi vazifasini va imlosini bilish.
Yangi so‘zlar
tushum kelishigi · accusative caseo‘timli fe’l · transitive verbto‘ldiruvchi · objectatoqli ot · proper noun
Tushuntirish

Tushum kelishigining qo‘shimchasi -ni, so‘rog‘i kimni?, nimani?, qayerni?. Bu shakldagi so‘z harakat bevosita o‘tadigan narsani bildiradi, shuning uchun o‘timli fe’lga bog‘lanadi va gapda doim to‘ldiruvchi bo‘ladi: Ukam derazani ochdi. Agar shunday so‘z fe’lning yonida tursa va umuman narsani bildirsa, -ni ko‘pincha tushirib qoldiriladi: Ukam deraza ochdi. Lekin so‘z bilan fe’l orasida boshqa so‘z bo‘lsa, so‘z kishi ismi yoki joy nomi, olmosh yoki sifatdosh bo‘lsa, -ni albatta yoziladi: Derazani asta ochdi; Nodirani kutdim; Uni tanidim; Ko‘rganimni aytdim.

Misol
-ni tushishi mumkinUkam derazani ochdi — Ukam deraza ochdi
-ni albatta yoziladiDerazani asta ochdi; Nodirani kutdim; Uni tanidim
kitobo‘zak-nikelishikkitobni

kitobni = kitob + ni

Tushum kelishigi: kimni? nimani?

Tartib: o‘zak + ko‘plik + egalik + kelishik

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Rasm o‘qituvchisi «Qalamni va chizg‘ichni oling» deydi. Tushum kelishigi ish nimaga qaratilganini aniq ko‘rsatadi, o‘quvchilar esa kerakli narsani oladi.

Kim ishlatadi

Yo‘riqnoma yozuvchilar, ish taqsimlovchi rahbarlar va retsept mualliflari harakat nimaga qaratilganini aniq ko‘rsatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugungi rejangizdan uchta ishni «nimani?» savoliga javob beradigan so‘z bilan yozib chiqing.

Namunalar
Gulnito‘ldiruvchi sug‘ordimkesim .
Gulni sug‘ordim — «gulni»: nimani? to‘ldiruvchi. Gul sug‘ordim — -ni tushgan.
Zarifani chaqirdim; seni kutdim — -ni atoqli ot va olmoshda tushmaydi.
Sinfda faoliyat

«-ni bormi?»: o‘qituvchi gap aytadi («Men non yedim», «Men nonni mazali yedim»), siz -ni o‘rnini asoslang.

Mashq
1
Tushum kelishigi qaysi so‘roqlarga javob bo‘ladi?
2
«Men rasm chizdim» gapini -ni bilan to‘liq shaklda yozing.
3
«Anvarni ko‘rdim» gapida -ni nega tushmaydi?
4
Tushum kelishigidagi so‘z gapda qaysi bo‘lak bo‘ladi? Misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki qush sanog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →