4
Qo‘shimchalar va ularning imlosi bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash
Darslik: 8-bet
MaqsadQo‘shimchalarning uch turini (so‘z yasovchi, lug‘aviy shakl yasovchi, sintaktik shakl yasovchi) farqlash va imlosini eslash.
Yangi so‘zlar
qo‘shimcha · suffixso‘z yasovchi · word-forminglug‘aviy shakl · lexical formsintaktik shakl · syntactic (relation) form
Tushuntirish
Qo‘shimcha so‘zning o‘zagiga qo‘shilib, yangi so‘z yoki so‘z shakli hosil qiladi. So‘z yasovchi qo‘shimchalar yangi ma’noli so‘z yasaydi: o‘qi — o‘quvchi, tosh — toshloq, ilm — ilmiy. Lug‘aviy shakl yasovchi qo‘shimchalar so‘z ma’nosini o‘zgartirmay, unga ko‘plik, kichraytirish-erkalash, daraja kabi qo‘shimcha ma’no beradi: kitob — kitoblar, gul — gulcha, katta — kattaroq. Sintaktik shakl yasovchi qo‘shimchalar (kelishik, egalik, -man, -san kabi) so‘zni gapdagi boshqa so‘zlarga bog‘laydi. Qo‘shimchalar asosga qo‘shib yoziladi.
Namunalar
Ish — ishchi: -chi qo‘shimchasi yangi so‘z yasadi.
Daraxt — daraxtlar (lug‘aviy shakl), daraxtning (sintaktik shakl).
Sinfda faoliyat
«Qo‘shimcha ustaxonasi»: bitta so‘zni (masalan, bola) olib, unga uch xil qo‘shimchani navbat bilan qo‘shing va turini ayting.
Mashq
1
Qo‘shimchalar necha turga bo‘linadi? Nomlang.
Uch tur: so‘z yasovchi, lug‘aviy shakl yasovchi, sintaktik shakl yasovchi.
2
«Paxta» so‘ziga -kor qo‘shing va qo‘shimcha turini ayting.
Paxtakor — so‘z yasovchi qo‘shimcha.
3
Gullarga, qalamcha, ustozning so‘zlaridagi qo‘shimchalarni turiga ko‘ra ajrating.
-lar — lug‘aviy, -ga — sintaktik; -cha — lug‘aviy; -ning — sintaktik.
4
Nima uchun «-lar» yangi so‘z yasamaydi?
Chunki u so‘z ma’nosini o‘zgartirmaydi, faqat ko‘plikni bildiradi.