Ko‘makchilar bilan birga kelgan so‘zlarning shakllari
Ko‘makchi o‘zidan oldin kelgan so‘zning qaysi kelishikda turishini belgilab beradi. Bosh kelishikdagi (qo‘shimchasiz) so‘z bilan bilan, kabi, singari, uchun, sari, sayin, bo‘ylab keladi: ukam bilan, shamol kabi. Jo‘nalish kelishigidagi (-ga) so‘zdan keyin ko‘ra, qaramay, yarasha, asosan, doir, muvofiq turadi: jadvalga ko‘ra, sovuqqa qaramay. «Tomon» ham bosh, ham jo‘nalish kelishigidagi so‘z bilan ishlatiladi. Chiqish kelishigidagi (-dan) so‘zdan keyin keyin, oldin, avval, buyon, boshlab, tashqari, boshqa keladi: tanaffusdan keyin. Old, ost, ust kabi vazifadosh ko‘makchilar qaratqich kelishigidagi so‘z bilan bog‘lanadi, lekin -ning ko‘pincha tushib qoladi: daraxtning ostida — daraxt ostida.
| So‘z kelishigi | Ko‘makchilar |
|---|---|
| bosh | bilan, kabi, singari, uchun, sari, sayin, bo‘ylab |
| jo‘nalish | ko‘ra, qaramay, yarasha, asosan, doir, muvofiq |
| chiqish | keyin, oldin, avval, buyon, boshlab, tashqari, boshqa |
| qaratqich | old, orqa, ost, ust, yon (+ egalik) |
| bosh yoki jo‘nalish | tomon |
Sinf e’lonida «Yangi kitoblar haqida suhbat yig‘ilishdan so‘ng bo‘ladi, o‘quvchilar uchun ro‘yxat osilgan» deb yozilgan. Ko‘makchi oldidagi so‘z kerakli shaklda bo‘lmasa, matn xato va g‘alati chiqadi.
Rasmiy xat yozuvchilar, matn muharrirlari va tarjimonlar ko‘makchi va kelishik moslashuviga e’tibor beradi.
Beshta ko‘makchili ibora tuzing va har birida so‘z qaysi kelishikda ekanini belgilang.
«Qaysi kelishik?»: o‘qituvchi ko‘makchi aytadi, siz u talab qiladigan kelishikda so‘z va gap tuzasiz.