ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Havo massalari va tekislik iqlimi

Darslar 16–17 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
17

O‘lka iqlimining ta’rifi. Tekislik iqlimi

Darslik: 43–44-betlar
MaqsadO‘rta Osiyo tekisliklari iqlimining yil fasllaridagi xususiyatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
termik depressiya · thermal depression (summer low-pressure area)qutb fronti · polar frontqum bo‘roni · sandstormSibir antisikloni · Siberian (Asian) anticyclone
Tushuntirish

Qishda Sharqiy Sibir va Markaziy Osiyo ustida yuqori bosimli antisiklon vujudga keladi; uning g‘arbiy tarmog‘i Qozog‘istonning markazi va shimolini egallab, tiniq va qattiq sovuq ob-havo keltiradi. Arktika havosi kirganda harorat –10 –20°C gacha, shimoli-sharqda esa –35 –45°C gacha tushadi. O‘lkaning janubida qutb fronti o‘tadi va siklonlar janubi-g‘arbdan kirib kelib, iliq havo va yog‘in (yomg‘ir, ba’zan qor) keltiradi; bahorda ham shunday siklonlar ko‘p yog‘in beradi. Yozda tekisliklar juda qizib, mahalliy Turon kontinental tropik havosi hosil bo‘ladi, iyuldagi o‘rtacha harorat 30°C va undan yuqori bo‘ladi. Yozda havo bosimi pasayib termik depressiya vujudga keladi, shimol va g‘arbdan quruq shamollar esadi va qum bo‘ronlari ko‘payadi. Kelayotgan salqin havo tez isib, yog‘in bermaydi, haroratni esa bir necha kunga bir necha gradusga pasaytirishi mumkin.

FaslBosim va havoHarorat
qishantisiklon, arktika havosi–10 … –20 °C (shimoli-sharqda –35 … –45 °C)
yozbosim pasayadi, issiq tropik havoiyulda 30 °C va undan yuqori
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yozning issiq kunida bog‘bon o‘simliklarni tushda emas, kechqurun sug‘oradi. Havo salqin bo‘lganda suv kamroq bug‘lanadi va tuproqda ko‘proq qoladi. Quruq va issiq yoz iqlimi bunday odatni talab qiladi.

Kim ishlatadi

Bog‘bonlar va dehqonlar sug‘orish vaqtini mavsumga moslaydi, ob-havo xizmati yog‘in va issiqni kuzatadi, ekologlar suv sarfini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yomg‘ir yoki sug‘orishdan keyin quyoshli va soyali joylarning qaysi biri oldin quriydi, kuzating va yozing.

Namunalar
Termizda iyul oyida o‘rtacha harorat taxminan +32°C, kunduzi esa ko‘pincha +40°C dan oshadi.
Turon pasttekisligida yillik yog‘inning katta qismi qish va bahorda, yozda esa atigi 2–5 foizi yog‘adi; shuning uchun yoz quruq o‘tadi.
Sinfda faoliyat

«Fasl jadvali»: doskada 4 ustunli jadval (qish, bahor, yoz, kuz) chizilib, har bir fasl uchun havo massasi, harorat va yog‘inni qisqa yozing; keyin sinfdosh bilan almashib tekshiring.

Mashq
1
Qishda shimoliy Qozog‘istonda ob-havoga qaysi antisiklon ta’sir qiladi?
2
Yozda o‘lkada qanday havo massasi hosil bo‘ladi va u qanday?
3
Iyuldagi o‘rtacha harorat +32°C, yanvardagi +2°C. Yillik amplituda (farq) necha °C?
4
Nima uchun yozda salqin havo kirib kelsa ham yog‘in kam bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKanal bo‘yida saralash joyiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →