ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Xaritalar turlari va topografik xaritalar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
8

Topografik xaritalar

Darslik: 20–23-betlar
MaqsadTopografik xarita, uning masshtabi, kilometrli to‘ri va gorizontallarini tushunish.
Yangi so‘zlar
topografik xarita · topographic mapgorizontallar · contour lineskilometrli to‘r · kilometre gridnishab (qiyalik) · slope
Tushuntirish

Yer yuzining kichik qismini yirik masshtabda (1 : 200 000 va undan yirik) tasvirlaydigan xarita topografik xarita deyiladi. U joyda bajarilgan o‘lchovlar va aerosuratlar asosida tuziladi; maydon kichik bo‘lgani uchun xatolik juda kam bo‘ladi. Katta joy ko‘p varaqlarga bo‘linadi, har bir varaq meridian va parallellar bilan chegaralanadi. Varaq kilometrli kataklarga bo‘lingan: 1 : 100 000 masshtabda katak tomoni 1 sm, 1 : 50 000 da 2 sm, 1 : 25 000 da 4 sm, 1 : 10 000 da 10 sm bo‘ladi. Relyef gorizontallar — bir xil mutlaq balandlikdagi nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar bilan ko‘rsatiladi; gorizontallar qancha zich bo‘lsa, yonbag‘ir shuncha tik, qancha siyrak bo‘lsa, shuncha qiya. Daryo ko‘k, o‘simlik yashil rangda, yo‘l va aholi punktlari esa maxsus belgilar bilan tasvirlanadi.

MasshtabKvadrat tomoni
1 : 100 0001 sm
1 : 50 0002 sm
1 : 25 0004 sm
1 : 10 00010 sm
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab atrofining xaritasida sport maydonchasidan narida gorizontallar bir-biriga zich joylashgan. Bola bu yerda nishab tikligini tushunadi va sinf sayli uchun narigi tomondagi tekisroq joyni taklif qiladi.

Kim ishlatadi

Sayyohlar va qutqaruvchilar marshrutni topografik xaritadan tanlaydi, quruvchilar maydon qiyaligini hisobga oladi, harbiy-geodezistlar xarita tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yoningizdagi ikkita qiyalik, pandus yoki zinani toping va qaysi biri tikroq ekanini, buni qanday bilganingizni yozing.

Namunalar
1 : 25 000 masshtabda 1 sm joyda 250 m; shuning uchun 1 km = 1000 m = 4 sm, ya’ni katak tomoni 4 sm.
tekis qiyatik qiya100200300
Tepalik yonbag‘rida gorizontallar bir tomondan zich, ikkinchi tomondan siyrak bo‘lsa, zich tomon tik, siyrak tomon qiya yonbag‘irdir.
Sinfda faoliyat

«Qumdan tepalik»: ota-ona yoki o‘qituvchi ko‘magida quruq qum yoki plastilindan tepalik yasang, uni ustidan karton bilan teng balandlikda kesib, gorizontallarni qog‘ozga ko‘chiring. Faqat plastik yoki yumshoq asbob ishlating.

Mashq
1
Topografik xarita qanday masshtabda bo‘ladi?
2
Gorizontallar qanday chiziqlar va ular nimani ko‘rsatadi?
3
1 : 25 000 masshtabli xaritada 8 sm haqiqatda necha metr (1 sm = 250 m)?
4
Nima uchun topografik xaritada xatolik kam bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTopografik xarita bo‘yicha yo‘l tanlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →