☰ Mundarija · Geografiya

Xaritalar turlari va topografik xaritalar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
8

Topografik xaritalar

Darslik: 20–23-betlar
MaqsadTopografik xarita, uning masshtabi, kilometrli to‘ri va gorizontallarini tushunish.
Yangi so‘zlar
topografik xarita · topographic mapgorizontallar · contour lineskilometrli to‘r · kilometre gridnishab (qiyalik) · slope
Tushuntirish

Yer yuzining kichik qismini yirik masshtabda (1 : 200 000 va undan yirik) tasvirlaydigan xarita topografik xarita deyiladi. U joyda bajarilgan o‘lchovlar va aerosuratlar asosida tuziladi; maydon kichik bo‘lgani uchun xatolik juda kam bo‘ladi. Katta joy ko‘p varaqlarga bo‘linadi, har bir varaq meridian va parallellar bilan chegaralanadi. Varaq kilometrli kataklarga bo‘lingan: 1 : 100 000 masshtabda katak tomoni 1 sm, 1 : 50 000 da 2 sm, 1 : 25 000 da 4 sm, 1 : 10 000 da 10 sm bo‘ladi. Relyef gorizontallar — bir xil mutlaq balandlikdagi nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar bilan ko‘rsatiladi; gorizontallar qancha zich bo‘lsa, yonbag‘ir shuncha tik, qancha siyrak bo‘lsa, shuncha qiya. Daryo ko‘k, o‘simlik yashil rangda, yo‘l va aholi punktlari esa maxsus belgilar bilan tasvirlanadi.

Namunalar
1 : 25 000 masshtabda 1 sm joyda 250 m; shuning uchun 1 km = 1000 m = 4 sm, ya’ni katak tomoni 4 sm.
Tepalik yonbag‘rida gorizontallar bir tomondan zich, ikkinchi tomondan siyrak bo‘lsa, zich tomon tik, siyrak tomon qiya yonbag‘irdir.
Sinfda faoliyat

«Qumdan tepalik»: ota-ona yoki o‘qituvchi ko‘magida quruq qum yoki plastilindan tepalik yasang, uni ustidan karton bilan teng balandlikda kesib, gorizontallarni qog‘ozga ko‘chiring. Faqat plastik yoki yumshoq asbob ishlating.

Mashq
1
Topografik xarita qanday masshtabda bo‘ladi?
2
Gorizontallar qanday chiziqlar va ular nimani ko‘rsatadi?
3
1 : 25 000 masshtabli xaritada 8 sm haqiqatda necha metr (1 sm = 250 m)?
4
Nima uchun topografik xaritada xatolik kam bo‘ladi?