☰ Mundarija · Geografiya

Yil fasllari, iqlim resurslari va daryolar

Darslar 39–40 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
40

O‘zbekistonning ichki suvlari va suv boyliklari

Darslik: 92–94-betlar
MaqsadO‘zbekistonning daryo tarmog‘i, daryolarning to‘yinishi va asosiy daryolarini bilish.
Yangi so‘zlar
ichki suvlar · inland watersto‘lin suv davri · high-water periodsuv sarfi · discharge (water flow)irmoq · tributary
Tushuntirish

Ichki suvlarga daryolar, ko‘llar, muzliklar va yerosti suvlari kiradi; ulardan inson uchun eng muhimi daryolardir. O‘zbekiston daryolari berk havzaga kiradi: tog‘larda boshlanib, tekislikda sug‘orishga sarflanadi, yerga shimiladi va bug‘lanadi, ayrimlari cho‘lda tugaydi. Tekislikda daryo tarmog‘i juda siyrak (1 km² ga taxminan 20 m daryo), tog‘ va adirlarda zich, chunki tog‘larda yog‘in ko‘p va bug‘lanish kam. To‘yinishiga ko‘ra daryolar bir necha guruhga bo‘linadi: baland tog‘lardagi muzlik va doimiy qordan to‘yinadiganlar (Amudaryo, Zarafshon) iyul–avgustda sersuv; qor va muzdan to‘yinadiganlar (Sirdaryo, Chirchiq, Surxondaryo) may–iyunda; past tog‘lardagi qordan to‘yinadiganlar (Ohangaron, Qashqadaryo) aprel–mayda; yomg‘ir va qordan to‘yinadigan kichik soylar bahorda sersuv, yozda quriydi. Amudaryo — o‘lkaning eng sersuv, Sirdaryo — eng uzun daryosi. Zarafshon (uzunligi taxminan 877 km) Zarafshon muzligidan boshlanib, Samarqand, Navoiy va Buxoro vohalarini sug‘orib, Amudaryogacha yetib bormaydi. O‘zbekiston foydalanadigan daryo suvining katta qismi qo‘shni tog‘li davlatlar hududida hosil bo‘ladi.

Namunalar
Zarafshon daryosining eng ko‘p suv sarfi taxminan 930 m³/s, eng kami 24 m³/s; bu daryoning yil davomida qanchalik o‘zgaruvchan ekanini ko‘rsatadi.
Qadimda Amudaryoni arablar Jayhun, yunonlar Oks, Sirdaryoni arablar Sayhun, yunonlar Yaksart deb atagan.
Sinfda faoliyat

«Daryo yo‘li»: har guruh bitta daryoning (Zarafshon, Chirchiq, Qashqadaryo, Surxondaryo, Ohangaron) manbasi, irmoqlari va tugash joyini xaritada qizil ip bilan belgilab ko‘rsatadi.

Mashq
1
O‘zbekiston daryolari nima uchun berk havzaga kiradi?
2
Qaysi daryolar iyul–avgustda eng sersuv va nima uchun?
3
Zarafshonning eng ko‘p suv sarfi 930 m³/s, eng kami 24 m³/s. Farq necha m³/s?
4
Nega kichik tog‘ soylari bahorda sersuv, yozda esa quriydi?