☰ Mundarija · Geografiya

O‘zbekistonning geologiyasi, foydali qazilmalari va iqlimi

Darslar 37–38 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
38

O‘zbekiston iqlimi

Darslik: 87–89-betlar
MaqsadO‘zbekiston iqlimining xususiyatlarini, harorat va yog‘inning taqsimlanishini hamda mahalliy shamollarni bilish.
Yangi so‘zlar
kontinental iqlim · continental climatepotensial bug‘lanish · potential evaporationBekobod shamoli · Bekabad windafg‘on shamoli · Afghan wind
Tushuntirish

O‘zbekiston iqlimi kontinental: osmon ochiq, yog‘in kam, bug‘lanish katta, yoz uzoq va jazirama, qish shu kenglik uchun sovuq, yillik va sutkalik harorat farqi katta. Iqlimni quyosh radiatsiyasi, atmosfera sirkulatsiyasi va relyef belgilaydi: 22-iyunda Quyosh Nukusda ufqdan taxminan 71°, Toshkentda 72°, Termizda 76° balandlikda turadi, shuning uchun janubda quyosh yiliga 3000–3100 soat, shimolda 2500–2800 soat porlaydi. Shimol va shimoli-g‘arb ochiq bo‘lgani uchun qishda sovuq havo kirib keladi, janub tog‘lar bilan o‘ralgani uchun iliq tropik havo yetib kelmaydi. Yillik o‘rtacha harorat taxminan Nukusda +11°C, Toshkentda +13–14°C, Termizda +17–18°C; iyul oyining o‘rtacha harorati tekislikda +26 +30°C, janubda +31 +32°C, yanvarniki Ustyurtda taxminan –10°C, janubda esa 0 dan yuqori. Yog‘in Ustyurt, Quyi Amudaryo va Qizilqumda yiliga taxminan 100 mm, adirlarda 300–550 mm, nam havoga ro‘para tog‘ yonbag‘irlarida 800–900 mm va undan ko‘p; yog‘inning katta qismi bahor va qishda yog‘adi. Mahalliy shamollar: tog‘-vodiy, Farg‘onadan Mirzacho‘lga esadigan kuchli Bekobod, bahor-kuz Qo‘qon va Surxondaryodagi chang-to‘zonli afg‘on shamoli.

Namunalar
Termizda yozda havo +45°C dan oshgan kunlar bo‘ladi, qum yuzasi esa +70°C dan ham qiziydi; shu sababli bu vaqtda kunduzgi soatlarda quyoshda uzoq qolmaslik kerak.
Chatqol va Hisor tog‘larining nam havoga qaragan yonbag‘irlarida yillik yog‘in 800–900 mm dan oshishi mumkin, Ustyurtda esa taxminan 100 mm — sakkiz-to‘qqiz barobar farq.
Sinfda faoliyat

«Iqlim kartochkasi»: uch shahar (Nukus, Toshkent, Termiz) uchun yanvar va iyul haroratini, yillik yog‘inni atlas yoki ma’lumotnomadan topib jadvalga yozing va o‘zaro solishtiring.

Mashq
1
O‘zbekiston iqlimi nima uchun kontinental?
2
Eng kam va eng ko‘p yog‘in tushadigan joylarni ayting.
3
Janubda quyosh yiliga 3000 soat, shimolda 2600 soat porlasa, farq necha soat?
4
Bekobod shamoli qishda nima uchun xavfli bo‘lishi mumkin?