ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

O‘zbekistonning geologiyasi, foydali qazilmalari va iqlimi

Darslar 37–38 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
38

O‘zbekiston iqlimi

Darslik: 87–89-betlar
MaqsadO‘zbekiston iqlimining xususiyatlarini, harorat va yog‘inning taqsimlanishini hamda mahalliy shamollarni bilish.
Yangi so‘zlar
kontinental iqlim · continental climatepotensial bug‘lanish · potential evaporationBekobod shamoli · Bekabad windafg‘on shamoli · Afghan wind
Tushuntirish

O‘zbekiston iqlimi kontinental: osmon ochiq, yog‘in kam, bug‘lanish katta, yoz uzoq va jazirama, qish shu kenglik uchun sovuq, yillik va sutkalik harorat farqi katta. Iqlimni quyosh radiatsiyasi, atmosfera sirkulatsiyasi va relyef belgilaydi: 22-iyunda Quyosh Nukusda ufqdan taxminan 71°, Toshkentda 72°, Termizda 76° balandlikda turadi, shuning uchun janubda quyosh yiliga 3000–3100 soat, shimolda 2500–2800 soat porlaydi. Shimol va shimoli-g‘arb ochiq bo‘lgani uchun qishda sovuq havo kirib keladi, janub tog‘lar bilan o‘ralgani uchun iliq tropik havo yetib kelmaydi. Yillik o‘rtacha harorat taxminan Nukusda +11°C, Toshkentda +13–14°C, Termizda +17–18°C; iyul oyining o‘rtacha harorati tekislikda +26 +30°C, janubda +31 +32°C, yanvarniki Ustyurtda taxminan –10°C, janubda esa 0 dan yuqori. Yog‘in Ustyurt, Quyi Amudaryo va Qizilqumda yiliga taxminan 100 mm, adirlarda 300–550 mm, nam havoga ro‘para tog‘ yonbag‘irlarida 800–900 mm va undan ko‘p; yog‘inning katta qismi bahor va qishda yog‘adi. Mahalliy shamollar: tog‘-vodiy, Farg‘onadan Mirzacho‘lga esadigan kuchli Bekobod, bahor-kuz Qo‘qon va Surxondaryodagi chang-to‘zonli afg‘on shamoli.

Shahar22-iyunda Quyosh balandligiYillik o‘rtacha harorat
Nukus71°+11 °C
Toshkent72°+13…+14 °C
Termiz76°+17…+18 °C
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘bon ko‘chatni sovuq tunlar o‘tmaguncha ochiq yerga ekmaydi. Iqlimni, ya’ni qaysi mavsumda sovuq va issiq bo‘lishini bilish ekinni to‘g‘ri vaqtda ekishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Dehqonlar ekish muddatini tanlaydi, quruvchilar ob-havoga qarab ishni rejalashtiradi, ob-havo xizmati iqlim ma’lumotlarini to‘playdi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir hafta davomida har kuni ertalab va tushda havo qanday ekanini (sovuq, iliq, issiq) daftarga yozib boring.

Namunalar
!Diqqat!
Termizda yozda +45 °C dan yuqori; qum +70 °C dan ortiq qiziydi. Kunduzi quyoshda uzoq turmang.
Termizda yozda havo +45°C dan oshgan kunlar bo‘ladi, qum yuzasi esa +70°C dan ham qiziydi; shu sababli bu vaqtda kunduzgi soatlarda quyoshda uzoq qolmaslik kerak.
Chatqol va Hisor tog‘larining nam havoga qaragan yonbag‘irlarida yillik yog‘in 800–900 mm dan oshishi mumkin, Ustyurtda esa taxminan 100 mm — sakkiz-to‘qqiz barobar farq.
Sinfda faoliyat

«Iqlim kartochkasi»: uch shahar (Nukus, Toshkent, Termiz) uchun yanvar va iyul haroratini, yillik yog‘inni atlas yoki ma’lumotnomadan topib jadvalga yozing va o‘zaro solishtiring.

Mashq
1
O‘zbekiston iqlimi nima uchun kontinental?
2
Eng kam va eng ko‘p yog‘in tushadigan joylarni ayting.
3
Janubda quyosh yiliga 3000 soat, shimolda 2600 soat porlasa, farq necha soat?
4
Bekobod shamoli qishda nima uchun xavfli bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahor qachon boshlanadi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →