☰ Mundarija · Geografiya

Adir, tog‘ va yaylov o‘simliklari; hayvonot dunyosi

Darslar 28–29 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
29

Hayvonot dunyosi

Darslik: 64–66-betlar
MaqsadO‘rta Osiyo hayvonot dunyosining zonalar bo‘yicha xilma-xilligini va muhofazasini bilish.
Yangi so‘zlar
moslashuv · adaptationsudralib yuruvchilar · reptilesqor qoploni · snow leopardQizil kitob · Red Data Book
Tushuntirish

Tabiiy sharoit xilma-xil bo‘lgani uchun hayvonot dunyosi ham rang-barang. Chalacho‘l va cho‘llarda yumronqoziq, qo‘shoyoq, qum sichqoni, jayron, tulki va chiyabo‘ri yashaydi; sudralib yuruvchilardan toshbaqa, echkemar, agama va ilonlar, hasharotlardan chayon, falanga va qoraqurt ko‘p. Cho‘l hayvonlari issiq va suvsizlikka moslashgan: ular inlarda yashaydi, kechasi ovga chiqadi, yozda uyquga ketadi yoki oziq bilan namni oladi. Tog‘larda hayvonlar balandlik mintaqalariga qarab tarqalgan: o‘rmonlarda ayiq, to‘ng‘iz, silovsin, tog‘ yaylovlarida tog‘ takasi, arxar, morxo‘r, sug‘ur va qor qoploni. To‘qaylarda to‘ng‘iz, qirg‘ovul, o‘rdak va Buxoro kiyigi (xongul) yashaydi. Cho‘llarni o‘zlashtirish, tog‘-kon ishlari va tartibsiz ov ko‘p hayvonlarni kamaytirdi; ayrimlari, masalan, gepard va turon yo‘lbarsi, O‘rta Osiyodan yo‘qolgan, qor qoploni va xongul esa Qizil kitobga kiritilgan.

Namunalar
Qoraqurt (qora o‘rgimchak) va chayon zaharli; ularni ko‘rsangiz, tegmang, kattalarga ayting va ularni qum yoki toshlar ostidan qidirmang.
Buxoro kiyigi (xongul) Amudaryo va Sirdaryo bo‘yidagi to‘qay chakalakzorlarida yashaydi va qo‘riqxonalarda muhofaza qilinadi.
Sinfda faoliyat

«Hayvon zinapoyasi»: balandlik zinapoyasi chizilgan katta qog‘ozga cho‘l, adir, o‘rmon va yaylov hayvonlari rasmini (yoki nomini) yopishtiring; har bir hayvon uchun bitta moslashuvni ayting.

Mashq
1
Cho‘l hayvonlari issiq va suvsizlikka qanday moslashgan?
2
Baland tog‘ yaylovlarida qaysi hayvonlar yashaydi? Ikkitasini ayting.
3
Zaharli ilon yoki o‘rgimchak uchrasa nima qilish kerak?
4
Nima uchun ayrim hayvonlar kamaygan? Ikkita sabab keltiring.