ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

O‘simliklar dunyosi va cho‘l o‘simliklari

Darslar 26–27 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
27

Cho‘l o‘simliklari

Darslik: 61-bet
MaqsadCho‘l o‘simliklarining turlari va ularning cho‘l sharoitiga moslashganini bilish.
Yangi so‘zlar
saksovul · saxaulefemerlar · ephemeralssho‘rxok · salt marsh (solonchak)to‘qay · tugai (river-valley woodland)
Tushuntirish

Cho‘l o‘simliklari qumli, toshloq va gilli cho‘llarga qarab farq qiladi. Qumli cho‘llarda oq saksovul (bo‘yi 6–7 m gacha yetadi), juzg‘un, qum akatsiyasi, shuvoq va sho‘raklar o‘sadi; bahorda lola, boychechak va iloq ham gullaydi. Toshloq cho‘llarda o‘simlik siyrak: shuvoq, tuyatovon va kermak kabilar uchraydi. Sho‘rxok yerlarda sho‘ralar, qorabargo‘t, sarisazan va qora saksovul o‘sadi. Lyoss ustidagi tog‘ oldi tekisliklarda efemer cho‘llar bor: efemerlar bahorning nam kunlarida tez ko‘karib, gullab, urug‘ beradi va yoz issig‘i boshlanguncha qurib qoladi. Cho‘l o‘simliklari quruqlikka moslashgan: ildizi uzun, bargi kichik, ignasimon yoki yo‘q, ba’zilari tuzli suvni ham o‘zlashtiradi. Daryo va ko‘l bo‘ylarida to‘qaylar bor, u yerda turang‘il, tol, jiyda, qamish va yulg‘un o‘sadi.

Cho‘l turiO‘simliklar
qumlioq saksovul, juzg‘un, qum akatsiyasi, shuvoq
toshloqshuvoq, tuyatovon, kermak
sho‘rxoksho‘ra, qora saksovul, sarisazan
efemer (lyoss)tez o‘sib quriydigan efemerlar
tugayturanga, tol, jiyda, qamish, yulg‘un
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola xonadagi gul bir necha kun sug‘orilmasa so‘lishini biladi. Shahar ko‘chalarida esa quruq issiqqa chidaydigan o‘simliklar ekilganda, ularni kam sug‘orish kifoya qiladi. Chunki cho‘l o‘simliklarining tuzilishi suvni tejashga moslashgan.

Kim ishlatadi

Landshaft dizaynerlari suvni tejaydigan o‘simliklarni tanlaydi, cho‘lda ishlovchi chorvadorlar o‘t va butalarni biladi, biologlar moslashuvni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir bargni diqqat bilan ko‘rib (qo‘lingizdagi har qanday o‘simlikdan), uning shakli, qalinligi va sirtini yozing. Uzmay, faqat kuzating.

Namunalar
Saksovul ildizi juda chuqurga, ba’zan 10 metrgacha va undan ham chuqur boradi, uning bargi juda mayda tangachalarga aylangan, shuning uchun suvni kam bug‘latadi.
Lolalar aprel oyida gullab, may oxirida urug‘ berib qurib qoladi va yozni piyoz-ildiz shaklida o‘tkazadi.
Sinfda faoliyat

«Moslashuv kartochkalari»: kartochkalarda o‘simlik rasmi (saksovul, lola, qamish) va moslashuv belgisi (uzun ildiz, kichik barg, tez gullash) bor; juftlarni topib, sababini tushuntiring. Cho‘lda o‘simlik terilmaydi, faqat rasmda ishlaymiz.

Mashq
1
Qumli cho‘llarda qaysi daraxt eng ko‘p tarqalgan?
2
Efemerlar nima va ular qachon rivojlanadi?
3
Saksovul ildizi 12 m chuqurlikka kirsa, shu chuqurlikning yarmi necha metr?
4
Cho‘l o‘simliklarining bargi nega kichik yoki ignasimon? Moslashuvni tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHovlida qor qancha?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →