☰ Mundarija · Geografiya

Ko‘llar, suv omborlari va yerosti suvlari

Darslar 22–23 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
23

Yerosti suvlari

Darslik: 54-bet
MaqsadYerosti suvlarining turlari, artezian, termal va mineral suvlarning ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
yerosti suvlari · groundwaterartezian suv · artesian watertermal suv · thermal (hot) waterbuloq · spring
Tushuntirish

Iqlim quruq bo‘lgani uchun O‘rta Osiyoda yerosti suvlari ichimlik suvi, sug‘orish va chorvani sug‘orishda katta ahamiyatga ega. Tog‘li hududlarda yerosti suvlarining manbayi yog‘in-sochin bo‘lib, ular tog‘ jinslarining yoriqlari va karst yo‘laklaridan o‘tadi hamda buloq bo‘lib otilib chiqib, daryolarga qo‘shiladi. Tekisliklarda yerosti suvlari artezian havzalarini hosil qiladi; ularning manbayi daryo o‘zanlari va tog‘ yonbag‘irlaridan yerga shimilgan suvdir. Qizilqum va Qoraqumda chorva uchun 200–250 m gacha chuqur artezian quduqlari qazilgan. Chuqurda yoriqlar orasida joylashgan suv ko‘pincha issiq va mineral moddalarga boy bo‘ladi; bunday suvlar termal va mineral suvlar deyiladi. Ular asosida Chimyon, Chortoq, Polvontosh, Jayronxona (Surxondaryo), Obigarm (Tojikiston) kabi shifoxona va dam olish maskanlari ishlaydi. Qadimda tog‘ etaklarida suv yig‘ish uchun koriz (yerosti kanali) va sardoba (yopiq suv ombori) qurilgan.

Namunalar
Qizilqumdagi chorvadorlar uchun 200 m chuqurlikdagi artezian quduq yil bo‘yi tiniq ichimlik suvi beradi.
Koriz tog‘ etagidagi yerosti suvini tunnel orqali tekislikka olib chiqadi; qiyalik bo‘yicha suv o‘z-o‘zidan oqadi, bug‘lanmaydi.
Sinfda faoliyat

«Quduq modeli»: shaffof idishga qum, mayda tosh va loy qatlamlarini joylab, ustidan suv quying: suvning qaysi qatlamdan tez o‘tishini va qayerda to‘planishini kuzating. Kattalar nazoratida bajaring.

Mashq
1
Artezian suv qayerda hosil bo‘ladi va u nimadan to‘yinadi?
2
Termal va mineral suvlar nima uchun qimmatli?
3
Quduq 250 m chuqur, suv 200 m dan chiqdi. Quduqning suv sathidan pastdagi qismi necha metr?
4
Cho‘lda aholi nega yerosti suvidan foydalanadi? Ikki sabab yozing.