Darslar 1–2 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
2
O‘rta Osiyo tabiiy o‘lkasining geografik o‘rni, chegaralari va o‘ziga xos xususiyatlari
Darslik: 6–8-betlar
MaqsadO‘rta Osiyoning geografik o‘rni, chegaralari va uni alohida o‘lka qiladigan belgilarni bilish.
O‘rta Osiyo Yevrosiyoning o‘rtasida joylashgan. Uning eng shimoliy nuqtasi taxminan 53,8° shimoliy kenglikda, eng janubiy nuqtasi 34° shimoliy kenglikda; g‘arbiy nuqtasi Kaspiy bo‘yidagi Mang‘ishloq yarimorolida (50,3° sharqiy uzunlik), sharqiy nuqtasi esa 85,6° sharqiy uzunlik atrofida. Shimoldan janubga o‘lka taxminan 2200 km, g‘arbdan sharqqa taxminan 2750 km cho‘zilgan. Janub va sharqda chegara tog‘ tizmalarining suvayirg‘ichi bo‘ylab o‘tadi, chunki bu tog‘lar iqlimiy va gidrografik chegara bo‘ladi; shimol va shimoli-g‘arbda esa tektonik chegaralar asos qilib olingan. O‘lka okeanlardan uzoqda, eng yaqin okean (Hind okeani) 1000 km dan ortiq masofada bo‘lgani uchun keskin kontinental iqlimli va suvlari tashqariga oqib chiqmaydigan berk o‘lkadir. Tabiatdagi keskinliklar ham o‘ziga xos: Qoragiyo botig‘i dengiz sathidan 132 m past, tog‘larda esa balandlik 7000 m dan oshadi.
Namunalar
Taxminan hisob: 53,8° dan 34° gacha 19,8° kenglik farqi bor; 1° meridian yoyi taxminan 111 km bo‘lgani uchun 19,8 × 111 ≈ 2200 km — bu o‘lkaning shimoldan janubga uzunligiga mos keladi.
Qoragiyo botig‘i (−132 m) bilan Ismoil Somoniy cho‘qqisi (7495 m) orasidagi balandlik farqi 132 + 7495 = 7627 m ga teng; bu o‘lka tabiatidagi keskinlikni ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
«Chegarani yur»: xaritada barmoq bilan o‘lka chegarasini (Kaspiy — Ustyurt — Mug‘ojar — Qozog‘iston past tog‘lari — Tyanshan — Pomir — Hindukush — Kopetdog‘) birin-ketin ko‘rsating; juftlikdagi o‘rtoq nomlarni aytadi.
Mashq
1
O‘rta Osiyo qanday ikki ko‘rsatkich bo‘yicha cho‘zilgan? Raqamlarini ayting.
Shimoldan janubga taxminan 2200 km, g‘arbdan sharqqa taxminan 2750 km.
2
Sharq va janubda chegara nega tog‘ tizmalarining suvayirg‘ichidan o‘tkaziladi?
Chunki bu tog‘lar iqlimiy va gidrografik chegara: daryolar tog‘ning ikki yonbag‘rida turli tomonga oqadi, havo oqimlari ham to‘silib qoladi.
3
Qoragiyo botig‘i (−132 m) va balandligi 7495 m bo‘lgan cho‘qqi orasidagi balandlik farqini toping (m).
7627
4
Nima uchun O‘rta Osiyoni berk o‘lka deyiladi va bu ekologik jihatdan nimaga olib keladi?
Daryolari okeanga yetmaydi, cho‘l va ko‘llarda tugaydi; suv tashqariga chiqib ketmagani uchun suv yetishmasligi va sho‘rlanish kabi muammolar kuchli.