Primatlar turkumi. Sutemizuvchilarning ahamiyati
Primatlar, ya’ni maymunlar – sutemizuvchilarning eng yuksak tuzilgan turkumi; 500 ga yaqin tur, ko‘pchiligi issiq o‘rmonlarda yashaydi. Barmoqlari uzun, bosh barmoq boshqalariga qarama-qarshi qo‘yilgan, shu bois shoxni ushlaydi va mayda narsani tutadi. Barmoqlarda changal emas, yassi tirnoq bor; yuz, kaft va tovonda jun yo‘q, kaft tuyg‘u organi. Ko‘zlari bosh oldida joylashgan, shuning uchun ikki ko‘z bilan birga qarab, buyumning hajmi, masofasi va rangini yaxshi aniqlaydi – bu shoxdan shoxga sakrash uchun muhim. Miya yirik, po‘stlog‘ida burmalar ko‘p, xatti-harakati murakkab; ular galada yashaydi. Tropik Amerikadagi keng burunli maymunlar (o‘rgimchak maymun) dumi bilan shoxga osiladi; Afrika va Janubiy Osiyodagi tor burunli maymunlarning burun teshigi tor, dumi osilishga yaramaydi. Odamsimon maymunlar – gorilla, shimpanze (Afrika), orangutan (Sumatra, Kalimantan) – eng yirik va dumsiz. Ularning miyasi rivojlangan, xotirasi kuchli, shimpanze oddiy asbob ishlatadi: butoqdan hasharot olish uchun foydalanadi, yuz ifodasi bilan hissiyotini bildiradi. Sutemizuvchilarning ahamiyati katta. O‘txo‘rlarning go‘ngi go‘ngxo‘r qo‘ng‘iz, qurt, zamburug‘ va bakteriyalarga oziq, tuproqni boyitadi; olmaxon, sichqon va to‘ng‘iz urug‘ tarqatadi; ko‘rsichqon va yumronqoziq tuproqni yumshatadi; ko‘rshapalak va tipratikan zararkunanda hasharotlarni qiradi; yirtqichlar kasal hayvonlarni yeb, tabiiy sanitar vazifasini bajaradi. Odam sutemizuvchilardan mo‘yna, go‘sht, sut, teri oladi. Sichqon, kalamush va yumronqoziq mahsulotni yeydi va kasallik tarqatadi, yirtqichlar gijja yuqtirishi mumkin. Noyob hayvonlar uchun qo‘riqxonalar tashkil etiladi va ular Qizil kitobga kiritiladi; O‘zbekiston Qizil kitobida sutemizuvchilarning yigirmadan ortiq turi bor. Xavfsizlik: hayvonot bog‘ida maymunlarga oziq bermang va ularga yaqin bormang (tishlashi, kasallik yuqtirishi mumkin); yovvoyi hayvonni uyda saqlamang.
Jadval: maymun, ot va ko‘rsichqon uchun «qo‘l/oyoq tuzilishi», «oziq», «foydasi» ustunlarini to‘ldiring. Qo‘lingizning bosh barmog‘ini boshqa barmoqlarga qarshi qo‘yib, mayda narsa (tugma) tuting, so‘ng bosh barmog‘ingizni bog‘lab ushlab ko‘ring – farqni yozing. Xavfsizlik: faqat o‘z qo‘lingiz bilan tajriba qiling, ipni qattiq tortmang; hayvonot bog‘ida to‘siqqa chiqmang.