Darslar 3–4 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
3
Soxta oyoqlilar sinfi
Darslik: 11–13-betlar
MaqsadAmyoba misolida soxta oyoqlilarning tuzilishi va hayot jarayonlarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
soxta oyoq · pseudopod, a temporary outgrowth of the cytoplasmhazm qilish vakuolasi · food vacuole where food is digestedqisqaruvchi vakuola · contractile vacuole that removes excess watersista · cyst, a protective covering formed in bad conditions
Tushuntirish
Bir hujayralilar tanasi bitta hujayradan iborat, lekin ular mustaqil yashaydi. Soxta oyoqlilarning tipik vakili – oddiy amyoba: u ifloslangan ko‘lmak suvlari tubida yashaydi, uzunligi 0,2–0,5 mm, tanasi shaffof va shakli o‘zgarib turadi. Sitoplazmasi oqqanda tana bo‘rtib, muvaqqat soxta oyoqlar hosil qiladi; ular bilan amyoba harakatlanadi va bakteriya, mayda suvo‘tlarni qamrab oladi. Oziq atrofida hazm qilish vakuolasi paydo bo‘ladi, hazm bo‘lmagan qoldiq tashqariga chiqariladi. Amyoba suvdagi kislorod bilan nafas oladi, ortiqcha suv va keraksiz moddalar esa qisqaruvchi vakuola orqali chiqariladi. Tuz kabi ta’sirga u soxta oyoqlarini tortib, sharsimon bo‘ladi (ta’sirlanish). U ikkiga bo‘linib jinssiz ko‘payadi, noqulay sharoitda esa sista hosil qiladi. Dengizda ohak chig‘anoqli foraminiferalar va kremniy skeletli nursimonlar yashaydi; ichburug‘ amyobasi esa odamda qonli ichburug‘ keltirib chiqaradigan parazitdir.
Namunalar
Mikroskopda amyobaning doimiy shakli yo‘qligi ko‘rinadi: bir daqiqada cho‘zinchoq, keyin uch burchakka o‘xshaydi. Sababi – sitoplazmasi yo‘nalishini o‘zgartirib, yangi soxta oyoqlar hosil qilishidir.
Ohaktosh konlari qadimgi dengizlarda yashagan foraminiferalar chig‘anoqlari qoldig‘idan hosil bo‘lgan. Demak, mayda bir hujayralilar ham tog‘ jinslarini hosil qila oladi.
Sinfda faoliyat
Doskada amyobani 5 bosqichda chizing: oziqqa yaqinlashish, soxta oyoq, qamrab olish, hazm vakuolasi, qoldiqni chiqarish. Xavfsizlik: ko‘lmak yoki hovuz suvidan namuna faqat o‘qituvchi yoki boshqa kattalar oladi; bolalar bunday suvni ichmaydi, og‘ziga olmaydi va ishdan so‘ng qo‘lini sovunlab yuvadi.
Mashq
1
Amyoba qanday harakatlanadi?
Sitoplazma oqib, tananing bir tomoni bo‘rtadi va soxta oyoq hosil bo‘ladi; amyoba shu oyoqqa o‘tadi.
2
Chuchuk suvdagi amyobada qisqaruvchi vakuola ishlamay qolsa, hujayra bilan nima bo‘lishi mumkin?
Ortiqcha suv chiqarilmay, hujayrada to‘planadi va u shishib yorilishi mumkin; chunki qisqaruvchi vakuola ortiqcha suv va keraksiz moddalarni chiqaradi.
3
Amyobani tuzli suvga solsak nima bo‘ladi va bu nimani ko‘rsatadi?
Soxta oyoqlarini tortib, sharsimon bo‘ladi; bu uning ta’sirlanishini ko‘rsatadi.
4
Nega sovuq tushganda amyoba sista hosil qiladi?
Sista qalin po‘st bo‘lib, uni noqulay sharoitdan saqlaydi; sharoit yaxshilansa, amyoba chiqib yashayveradi.