Soxta oyoqlilar sinfi
Bir hujayralilar tanasi bitta hujayradan iborat, lekin ular mustaqil yashaydi. Soxta oyoqlilarning tipik vakili – oddiy amyoba: u ifloslangan ko‘lmak suvlari tubida yashaydi, uzunligi 0,2–0,5 mm, tanasi shaffof va shakli o‘zgarib turadi. Sitoplazmasi oqqanda tana bo‘rtib, muvaqqat soxta oyoqlar hosil qiladi; ular bilan amyoba harakatlanadi va bakteriya, mayda suvo‘tlarni qamrab oladi. Oziq atrofida hazm qilish vakuolasi paydo bo‘ladi, hazm bo‘lmagan qoldiq tashqariga chiqariladi. Amyoba suvdagi kislorod bilan nafas oladi, ortiqcha suv va keraksiz moddalar esa qisqaruvchi vakuola orqali chiqariladi. Tuz kabi ta’sirga u soxta oyoqlarini tortib, sharsimon bo‘ladi (ta’sirlanish). U ikkiga bo‘linib jinssiz ko‘payadi, noqulay sharoitda esa sista hosil qiladi. Dengizda ohak chig‘anoqli foraminiferalar va kremniy skeletli nursimonlar yashaydi; ichburug‘ amyobasi esa odamda qonli ichburug‘ keltirib chiqaradigan parazitdir.
| Jarayon | Amyobada |
|---|---|
| harakat | soxta oyoqlar |
| oziqlanish | bakteriya va suvo‘tlarni qamrab oladi; hazm qilish vakuolasi |
| nafas olish | suvda erigan kislorod |
| ajratish | qisqaruvchi vakuola |
| ta’sirlanish | tuzga soxta oyoqlarini tortib, sharsimon bo‘ladi |
| ko‘payish | ikkiga bo‘linish; noqulay sharoitda sista |
Kichik kesilganda qonning maxsus oq hujayralari yara tomon surilib borib, mikroblarni yutib yuboradi, bu amyobaning ovqatni yutishiga juda o‘xshaydi. Amyobaning harakati va oziqlanishini kuzatish olimlarga tanamizdagi himoya hujayralari ishini tushunishga yordam beradi.
Mikrobiolog tirik amyobalarni mikroskopda kuzatadi, immunolog himoya hujayralari mikroblarni qanday yutishini o‘rganadi, tibbiyot laboranti namunalarni mikroskop ostida tekshiradi.
Toza tarelkaga bir tomchi suv tomizing va tarelkani sekin egib, tomchi shakli qanday o‘zgarishini kuzating. Amyobaning shakli ham shunday o‘zgaruvchan, deb tasavvur qiling va uning uch xil shaklini chizing.
Doskada amyobani 5 bosqichda chizing: oziqqa yaqinlashish, soxta oyoq, qamrab olish, hazm vakuolasi, qoldiqni chiqarish. Xavfsizlik: ko‘lmak yoki hovuz suvidan namuna faqat o‘qituvchi yoki boshqa kattalar oladi; bolalar bunday suvni ichmaydi, og‘ziga olmaydi va ishdan so‘ng qo‘lini sovunlab yuvadi.