Toshbaqalar va timsohlar turkumlari
Toshbaqalarning tanasi ustdan va ostdan suyak hamda muguzdan iborat qalqon – kosa bilan o‘ralgan; kosa umurtqalar, qovurg‘alar va o‘mrov suyagi bilan tutashgan. Xavf tug‘ilsa, toshbaqa boshi, oyoqlari va dumini kosa ichiga tortadi. Tishi yo‘q, jag‘lari muguz plastinkali, bo‘yni uzun va harakatchan, ko‘zi va hid bilishi yaxshi. Ko‘pchiligi quruqlikda, ayrimlari chuchuk suvda (barmoqlari orasida parda bor) yoki dengizda (oyoqlari eshkakka o‘xshaydi) yashaydi. Cho‘l va adirlarimizda O‘rta Osiyo toshbaqasi o‘tlar bilan oziqlanadi: u bahorda atigi 3–4 oy faol bo‘ladi, yoz boshida o‘simliklar qurigach yozgi uyquga ketadi va ko‘pincha uyg‘onmasdan qishki uyquga o‘tadi. Bu tur kamayib bormoqda va muhofazaga muhtoj. Timsohlar bahaybat kaltakesakka o‘xshaydi, uzunligi bir necha metrga yetadi, terisi qalin qalqonlar bilan qoplangan, uzun yon tomondan siqilgan dumi bilan suzadi va barmoqlari orasida parda bor. Ko‘zi va burun teshigi boshi ustida bo‘rtiqda joylashgani uchun suvda deyarli ko‘rinmay, yaqinlashgan hayvonni poylaydi. Urg‘ochi qirg‘oqda chuqur qazib, o‘nlab tuxum qo‘yadi, ko‘pincha qo‘riqlaydi, bolalarini suvga olib boradi. Timsohning tuzilishi boshqa sudralib yuruvchilardan murakkab: o‘pkasi ko‘p kamerali, yuragi to‘rt kamerali (qoni ozgina aralashadi). Sudralib yuruvchilar taxminan 300 mln yil oldin suvda va quruqlikda yashovchilardan kelib chiqqan: iqlim quruqlashgach, terisi qalinlashgan, o‘pkasi kengaygan, tuxum po‘sti qalinlashib, quruqlikda qo‘yila boshlagan. Bugun ma’lumki, eng yirik timsoh – tuzli suv timsohi, uzunligi 6 m dan oshadi.
| Toshbaqa | Timsoh | |
|---|---|---|
| Tanasi | suyak-muguz kosa | qalin qalqonli teri |
| Suzishi | eshkaksimon oyoqlar (dengizda) | yassi dum, pardali barmoq |
| Yuragi | 3 kamerali | 4 kamerali |
O‘zbekistondagi qadimiy usti yopiq bozorlar (toqi va timlar) gumbazli bo‘ladi: egri gumbaz og‘irlikni teng taqsimlagani uchun yupqa tom ham mustahkam turadi. Toshbaqaning yuqori qobig‘i ham suyak va shoxsimon moddadan yasalgan gumbaz, shuning uchun ustiga tushgan og‘ir yuk taqsimlanib ketadi.
Me’mor gumbazli va yoysimon tomlarni loyihalaydi, muhandis shakllar og‘irlikni qanday ko‘tarishini sinaydi, gerpetolog toshbaqalarni o‘rganadi.
Plastik kosani teskari qo‘yib, egri yuzasini yengil bosib ko‘ring. Uning shaklini chizib, mahallangiz yoki shahringizdagi biror gumbaz yoki yoyning nomini yozing.
Jadval: toshbaqa, kaltakesak va timsohni solishtiring (tana qoplag‘ichi, tishlar, yurak, tuxum). Xavfsizlik: yovvoyi toshbaqani tabiatdan olib kelmang, uni uyda saqlash tabiatga zarar; sudralib yuruvchilarga tegsangiz, qo‘lni sovunlab yuving, chunki ularda salmonella bakteriyalari bo‘lishi mumkin. Timsohlarga suv bo‘yida yaqinlashmang.