ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Lansetnik va baliqlarning tashqi tuzilishi, 4-laboratoriya

Darslar 31–33 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
31

Lansetnik – tuban tuzilgan xordali hayvon

Darslik: 98–100-betlar
MaqsadXordalilar tipining umumiy belgilarini va lansetnikning tuzilishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
xorda · notochord, the axial skeletonnerv nayi · neural tubejabra teshiklari · gill slitsbosh skeletsizlar · Acrania, chordates without a skull
Tushuntirish

Xordalilarning o‘q skeleti – tana bo‘ylab o‘tgan xorda; xorda ustida nerv nayi, ostida ichak joylashgan; jabra yoki o‘pka bilan nafas oladilar. Tip bosh skeletsizlar va bosh skeletlilar (umurtqalilar) kenja tiplariga bo‘linadi. Lansetnik (4–8 sm) – bosh skeletsizlar vakili: dengiz tubidagi qumga ko‘milib yashaydi, tanasi shaffof, ikki yondan yassi, og‘zi paypaslagichlar bilan o‘ralgan. Xordasi butun umr saqlanadi, bosh miyasi va bosh skeleti yo‘q. Plankton bilan oziqlanadi: paypaslagichlar suv oqimini og‘izga haydaydi, oziq halqumda ilashib ichakka tushadi, suv jabra teshiklaridan chiqadi. Qon aylanishi yopiq, yagona doira, yuragi yo‘q. Nerv sistemasi – nerv nayi; sezgi organlari kuchsiz. Ayrim jinsli, tuxumlari suvda urug‘lanadi. Lansetnik xordalilarning kelib chiqishini tushunishda muhim: xorda, nerv nayi va jabra teshiklari uni xordalilarga yaqinlashtiradi, ayirish organlarining tuzilishi esa umurtqasizlarnikiga o‘xshaydi. Bosh skeletlilarda xorda faqat embrion davrida bo‘ladi, markaziy nerv sistemasi bosh va orqa miyadan iborat.

boshskeletsizlar:lansetnikbosh skeletlilar(umurtqalilar)Xordalilar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi o‘quvchilardan oldinga engashib, orqasidagi dumaloq bo‘rtiqlarni sezishni so‘raydi: bu umurtqalar, ular umurtqa pog‘onasini hosil qiladi. Lansetnik dengizda yashaydigan kichik hayvon bo‘lib, uning umurtqa pog‘onasi umuman yo‘q, baliq, baqa, qush va odamda esa bor.

Kim ishlatadi

Shifokor rentgen suratida umurtqa pog‘onasini ko‘radi, fizioterapevt orqa mushaklari bilan ishlaydi, evolyutsion biolog hayvonlar qarindoshligini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Boshingizni oldinga egib, o‘z bo‘yningiz orqasidagi bo‘rtiqlarni yengil sezing. Bir nechtasini sanab, ular nima ekanini ayting.

Namunalar
Lansetnikni qumdan chiqarsangiz, u yorug‘likdan qochib, yana qumga ko‘miladi. Teri ostidagi nerv hujayralari yorug‘likni sezadi.
LansetnikBaliq
Xordaumr bo‘yi saqlanadiumurtqa pog‘onasi bilan almashadi
Lansetnikda xorda butun umr bo‘ladi, baliqda esa xordaning o‘rnini umurtqa pog‘onasi egallaydi. Bu tuzilishning murakkablashuvi.
Sinfda faoliyat

Doskada xordali hayvon sxemasini chizing: yuqoridan pastga nerv nayi – xorda – ichak. Lansetnik tanasi bo‘ylab 3 qatlamni belgilang. Xavfsizlik: lansetnik dengizda yashaydi; ko‘rgazma uchun faqat rasm yoki o‘qituvchi olib kelgan namunadan foydalaning, dengiz hayvonlarini qirg‘oqdan olmang.

Mashq
1
Xorda nima va u qayerda joylashgan?
2
Lansetnik nega «bosh skeletsizlar» kenja tipiga kiradi?
3
Lansetnik qanday oziqlanadi?
4
Nega lansetnik tuban tuzilgan hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBozorda baliq tanlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →