ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Halqali chuvalchanglar tipi va 2-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 13–15 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi, nerv sistemasi va rivojlanishi

Darslik: 45–47-betlar
MaqsadHalqali chuvalchanglar tipining belgilarini, yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi, harakati, nerv sistemasi va ko‘payishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
teri-muskul xaltasi · skin-muscle sac forming the body walltana belbog‘i · clitellum (girdle)halqum usti nerv tuguni · supra-pharyngeal ganglionrefleks · reflex
Tushuntirish

Halqali chuvalchanglarning tanasi ko‘p halqaga bo‘lingan; ularning hazm, ayirish, qon aylanish, nerv va jinsiy sistemalari rivojlangan. Tip ko‘p tuklilar, kam tuklilar va zuluklar sinflariga bo‘linadi. Yomg‘ir chuvalchangi kam tuklilarga kiradi, chirindiga boy nam tuproqda yashaydi, uzunligi 8–10 sm; har bir bo‘g‘imda to‘rt juftdan kalta tuklar (asosan qorin va yon tomonda) bor, ular harakatda tayanch bo‘ladi. Tanasi teri-muskul xaltasi bilan o‘ralgan: teri epiteliyi shilimshiq ajratib uni nam saqlaydi, uning ostida halqasimon va bo‘ylama muskullar yotadi. Chuvalchang oldingi uchini ingichkalashtirib tuproqqa tiqadi, so‘ng bo‘ylama muskullar bilan tanasining keyingi qismini tortadi. Tana bo‘shlig‘i ko‘ndalang to‘siqlar bilan bo‘lmalarga ajralgan. Nerv sistemasi halqum usti va osti tugunlari, halqa nerv va qorin nerv zanjiridan iborat; maxsus sezgi organlari yo‘q, ta’sirni teri orqali sezadi va murakkab reflekslar hosil qiladi. Chuvalchang germafrodit: ikkisi bir-birini urug‘lantiradi, belbog‘ shilimshig‘idan pilla hosil bo‘lib, tuxumlar tuproqqa tushadi. Regeneratsiyasi ham bor.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bahorda dehqon yerni haydaganda qushlar to‘dasi omoch ortidan yurib, yangi ag‘darilgan tuproqdan chuvalchang terib yeydi. Yomg‘ir chuvalchanglari yil bo‘yi tuproqda yashaydi va ko‘plab qushlar uchun ozuqa bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Qush kuzatuvchi qushlar nima yeyishini yozib boradi, dehqon dala tuprog‘idagi jonivorlarni kuzatadi, tuproqshunos tuproq namunasidagi chuvalchanglarni sanaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yomg‘irdan keyin nam yerda chuvalchang ko‘rsangiz, unga tegmasdan tanasi qanday qisqarib cho‘zilishini kuzating. Hayvonni bezovta qilmang.

Namunalar
Jala yog‘gach yer ustida chuvalchanglar ko‘p ko‘rinadi, shuning uchun ularga «yomg‘ir chuvalchangi» deyiladi. Tuproq suvga to‘lib, ular nafas olish uchun yuzaga chiqadi.
Yorug‘ joyga qo‘yilgan chuvalchang darhol qorong‘i, nam joyga o‘rmalaydi. Bu reflekslarga misol: teri nerv uchlari yorug‘likni sezib, muskullarga signal beradi.
Sinfda faoliyat

Qog‘oz tasmadan 8 ta halqa chizib, har biriga to‘rt juft tuk (nuqta) qo‘ying. Harakatni ko‘rsating: halqasimon muskullar qisqarsa, tana ingichkalashib cho‘ziladi; bo‘ylama muskullar qisqarsa, tana kaltalashib yo‘g‘onlashadi. Xavfsizlik: tirik chuvalchangni ehtiyotkorlik bilan ushlang, ishdan keyin tuproqqa qaytaring va qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Yomg‘ir chuvalchangi qayerda yashaydi?
2
Chuvalchang tana devorini «qatlamli pirog»ga o‘xshatsak, tashqaridan ichkariga qanday qatlamlarni sanaymiz?
3
Chuvalchang qattiq tuproqqa kirib borayotganini kuzatdingiz. Uning muskullari va tuklari navbat bilan qanday ishlaydi?
4
Nega chuvalchang terisi doim nam bo‘lishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuz yugurishi uchun ob-havo kuzatuviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →