ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Kaptar skeleti, muskullari va pat qoplami laboratoriyasi

Darslar 46–47 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
46

Ko‘k kaptarning skeleti va muskullari

Darslik: 142–144-betlar
MaqsadKo‘k kaptar skeletining va muskullarining uchishga moslashuvini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ko‘krak toj suyagi · keel of the breastboneilik suyagi · tarsometatarsus (foot bone)ayri (o‘mrovlar) · wishbone (fused collarbones)dumg‘aza suyagi · synsacrum (fused hip-tail vertebrae)
Tushuntirish

Kaptar skeleti bosh, umurtqa pog‘onasi, qanot va oyoq skeletlari hamda yelka va chanoq kamaridan iborat. Naysimon suyaklarning bo‘shlig‘iga havo to‘lgani uchun skelet juda yengil, suyaklarning birikib o‘sishi esa uni pishiq qiladi. Kalla qismida dumaloq miya qutisi, katta ko‘z chuqurlari va muguz tumshuq bilan qoplangan jag‘lar bor, tishlari yo‘q, faqat pastki jag‘ harakatchan. Bo‘yin umurtqalari ko‘p va harakatchan: qush boshini deyarli orqaga burib, tanasini qimirlatmay patlarini tozalaydi va oziq cho‘qiydi. Ko‘krak umurtqalari bir-biriga qimirlamaydigan qilib ulangan; bel, dumg‘aza va dumning oldingi umurtqalari bitta murakkab dumg‘aza suyagiga qo‘shilib ketgan, dumning oxirgi umurtqalari ham birlashib, dum patlari tayanadigan kichik suyakni hosil qiladi. Umurtqalar, qovurg‘alar va to‘sh suyagi ko‘krak qafasini tashkil qiladi; to‘shning kengaygan qayiqsimon o‘simtasi – ko‘krak toj suyagi qanot muskullariga tayanch bo‘ladi. Yelka kamarini uch juft suyak – kurak, o‘mrov va ko‘krak tirgak suyaklari tashkil etadi; o‘mrovlar pastki uchida qo‘shilib ayri hosil qiladi. Qanotda bitta yelka, ikkita bilak suyagi va qo‘shilib ketgan panja suyagi bor, barmoqlari uchta – bu panja mustahkam bo‘lishiga yordam beradi. Chanoq suyaklari umurtqa pog‘onasiga harakatsiz birikkan. Oyoqda yo‘g‘on son, boldir, bir necha suyakning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan ilik va barmoq suyaklari bor; ilik tanani ko‘tarib turadi va qo‘nishdagi zarbani yumshatadi. Ko‘krak muskullari juda kuchli – massasi barcha muskullar massasining katta qismini tashkil qiladi. Ular toj suyagidan yelka suyagiga ketadi va qisqarganda qanotni tushiradi; o‘mrovosti muskullari qanotni ko‘taradi. Oyoq paylari barmoqlarga ulangan: qush shoxga qo‘nganda bo‘g‘im bukilib, paylar barmoqlarni o‘zi siqadi, shuning uchun uxlaganda ham yiqilmaydi.

QismXususiyati
Suyaklarnaysimon, ichi havo bilan to‘la – yengil; qo‘shilib o‘sgani – pishiq
Kallatishsiz muguz tumshuq; faqat pastki jag‘ harakatchan
Bo‘yinumurtqalari ko‘p va harakatchan
Ko‘krak toj suyagiqanot muskullariga tayanch
Qanot1 yelka, 2 bilak suyagi, qo‘shilib ketgan panja, 3 barmoq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bolalar uchiradigan uloq juda yengil, ingichka cho‘plardan yasalgan ramaga muhtoj: rama og‘ir bo‘lsa, uloq ko‘tarilmaydi. Qush uchun vazifa qiyinroq: butun tanasini o‘z mushaklari ko‘tarishi kerak, shuning uchun uning har bir qismi mustahkam bo‘lib qolib, imkon qadar yengil bo‘lishi lozim.

Kim ishlatadi

Uloq yoki model-samolyot yasovchi yengil material tanlaydi, samolyot muhandisi konstruksiyani yengil, ammo mustahkam qiladi, ortoped suyak qanday qurilganini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir varaq qog‘ozni naycha qilib o‘rab, ustiga yengil kitob qo‘ying. Keyin shu qog‘ozni tekis qo‘yib sinab ko‘ring va qaysi shakl ko‘proq yuk ko‘tarishini taqqoslang.

Namunalar
Tovuq yaxshi uchmaydi: ko‘krak muskullari va toj suyagi ko‘rinadi, lekin qanoti uchishga yetarli emas, shuning uchun tovuq kaptardek uchmaydi.
Qanot ichida suyak naychalari kovak bo‘lgani uchun kaptar 300 g atrofida bo‘lsa-da, uzoqqa uchadi.
Sinfda faoliyat

Modellashtirish: karton va qog‘ozdan qanot modeli yasang: yelka, bilak, panjani belgilab, ipdan mushak yasang va qanot tushishi/ko‘tarilishini ko‘rsating. Xavfsizlik: qaychini kattalar nazoratida ishlating. Tovuq suyaklarini tekshirsangiz (oshxonada), faqat kattalar ruxsati bilan, qo‘lqopda va yaxshilab pishirilgan, tozalangan suyaklar bilan ishlang, so‘ng qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Skeletning qaysi xususiyatlari uchishga moslashuvidir?
2
Ko‘krak toj suyagi qanday ahamiyatga ega?
3
Qush qanoti sut emizuvchi qo‘lidan qanday farq qiladi?
4
Qush shoxda uxlaganda nega yiqilmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z: sumalak qozoni qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →