ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Yassi chuvalchanglar tipi

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
9

Yassi chuvalchanglar tipi: kiprikli chuvalchanglar sinfi

Darslik: 31–33-betlar
MaqsadYassi chuvalchanglar tipining belgilarini va oq planariya misolida kiprikli chuvalchanglar tuzilishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ikki yonlama simmetriya · bilateral symmetrykiprikli epiteliy · ciliated epitheliumgermafrodit · hermaphrodite, having both male and female organspilla · cocoon holding the eggs
Tushuntirish

Yassi chuvalchanglar – ikki yonlama simmetriyali ko‘p hujayralilar; ularning hazm, ayirish, sezgi va germafrodit jinsiy organlari rivojlangan. Tip uch sinfga bo‘linadi: kiprikli chuvalchanglar, so‘rg‘ichlilar va tasmasimon chuvalchanglar. Oq planariya (2–3 sm) daryo va ko‘l tubida tosh va barglar ostida yashaydi; tanasi kiprikli epiteliy bilan qoplangan, kiprikchalari yordamida sirpanadi. Og‘zi qorin tomonda, halqumi shoxlangan ichak bilan tutashadi, orqa ichak va chiqaruv teshigi yo‘q. U yirtqich: mayda suv chuvalchanglari va qisqichbaqasimonlarni tanasi bilan qoplab, halqumi bilan so‘radi. Ayirish naychalari ortiqcha suv va zararli moddalarni chiqaradi, nerv tugunlari va nervlar, sezgi paypaslagichlari hamda ko‘zchalar ta’sirni sezadi. Planariya germafrodit: urug‘langan tuxumlar pillaga qo‘yiladi; uning regeneratsiyasi juda kuchli. Yassi chuvalchanglarning eng qadimgisi ichaksiz kiprikli chuvalchanglar, deb hisoblanadi.

kiprikli: oqplanariyaso‘rg‘ichlilar:jigar qurtitasmasimonchuvalchanglarYassichuvalchanglar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtobus, velosiped yoki mashinaga oldidan qarang: chap tomoni o‘ng tomonining ko‘zgudagi aksi kabi, old qismi esa oldinda boradi. Planariya kabi bir yo‘nalishda harakatlanadigan hayvonlar ham shunday tuzilgan: boshi oldinda, ikki yon tomoni bir xil. Bu tuzilish ularga to‘g‘ri yurishga, oziq va xavfga boshi bilan birinchi duch kelishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Zoolog hayvonlarni tana tuzilishiga ko‘ra guruhlaydi, shifokor rentgen suratida tananing chap va o‘ng tomonlarini solishtiradi, o‘yinchoq yoki avtomobil loyihalovchisi chap va o‘ng qismlarni bir xil qilib yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir varaq qog‘ozni ikkiga buking va buklam bo‘ylab qurt yoki istalgan hayvonning yarmini chizing. Qog‘ozni oching: ikki yarmi bir xil, planariyaning chap va o‘ng tomonlari kabi.

Namunalar
Qora nuqtalar – planariyaning ko‘zchalari; ular yorug‘lik va soyani ajratadi. Planariya yorug‘dan qochib tosh ostiga yashirinadi.
Ichak shoxchalari tanaga tarqalgani uchun planariyada qon aylanish sistemasi bo‘lmaydi: hazm bo‘lgan oziq ichak shoxchalari orqali hamma qismga yetadi.
Sinfda faoliyat

Planariya tanasini quruq cho‘p yoki qog‘ozdan modellashtiring: bosh uchi, ko‘zchalari, halqum, ichak shoxlari. Xavfsizlik: tabiiy suv havzasidan namuna olishda kattalar bilan bo‘ling, suvni og‘izga olmang, ishdan keyin qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Planariya tanasini bosh uchidan dum uchigacha o‘tgan chiziq bo‘ylab kessak, qanday ikki qism hosil bo‘ladi? Bu qanday simmetriya?
2
Planariya qanday oziqlanadi va oziq qoldig‘i qayerdan chiqadi?
3
Germafrodit hayvon nima?
4
Nega planariya noqulay sharoitda bo‘laklarga bo‘linib ketishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTosh qatlamlarini o‘qishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →