ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Sutemizuvchilarning xilma-xilligi: tuxum qo‘yuvchilar, xaltalilar, ko‘rshapalak va kemiruvchilar

Darslar 58–59 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
58

Sutemizuvchilarning xilma-xilligi: tuxum qo‘yuvchilar, xaltalilar, yo‘ldoshlilar

Darslik: 177–179-betlar
MaqsadSutemizuvchilarning uch guruhini – tuxum qo‘yuvchilar, xaltalilar va yo‘ldoshlilarni tuzilishi, ko‘payishi va tarqalishi bo‘yicha farqlaydi.
Yangi so‘zlar
tuxum qo‘yuvchilar · monotremes (egg-laying mammals)xaltalilar · marsupialsyo‘ldoshlilar · placentalso‘rdakburun · platypus
Tushuntirish

Sutemizuvchilar tuzilishi, ko‘payishi va bola rivojlanishiga ko‘ra uch guruhga bo‘linadi: tuxum qo‘yuvchilar, xaltalilar va yo‘ldoshlilar. Tuxum qo‘yuvchilar (kloakalilar) tirik bola tug‘maydi, tuxum qo‘yadi. Ularda jun va sut bezlari bor, shuning uchun sutemizuvchi sanaladi, lekin ularning belgilari past rivojlangan: bosh miyasi sodda, so‘rg‘ichlari yo‘q, tana harorati pastroq (taxminan 30–32 °C), kloakasi bor – bu sudralib yuruvchilarga o‘xshash belgi. Bu guruhga o‘rdakburun va yexidna kiradi; ular Avstraliya va unga yaqin orollarda (yexidna Yangi Gvineyada ham) uchraydi. O‘rdakburunning keng muguz tumshug‘i, barmoqlari orasida pardasi bor, daryo bo‘yidagi inda yashaydi, tuxumini bosib yotadi, bolalari sutni ona juni ustidan yalaydi; erkagining orqa oyog‘ida zaharli shpori bor. Yexidna tikanli, bitta tuxumni qorin xaltasida olib yuradi. Xaltalilar tirik bola tug‘adi, kloakasi yo‘q, so‘rg‘ichlari bor, ammo bachadoni sust rivojlangan, shuning uchun bola juda kichik va zaif tug‘iladi va ona qorin xaltasida o‘sadi: 2 m bo‘yli kenguruning bolasi tug‘ilganda atigi 3 sm. Xaltalilar Avstraliyada va unga yaqin orollarda, ayrim turlari (opossumlar) Amerikada yashaydi; 300 dan ortiq tur bor. Kenguru uzun orqa oyoqlarida sakraydi, koala evkalipt bargi bilan oziqlanadi. Yo‘ldoshlilarda homila bachadonda yo‘ldosh orqali rivojlanadi; ular eng yuksak tuzilgan: sichqondan filgacha, deyarli barcha xonaki hayvonlar shu guruhga kiradi. Xavfsizlik: yovvoyi hayvonlarni, ayniqsa o‘rdakburunni (zaharli shpor) ushlamang; hayvonot bog‘ida to‘siqdan o‘tmang va ovqat bermang.

GuruhBelgisiMisollar
Tuxum qo‘yuvchilartuxum qo‘yadi; kloakasi bor; so‘rg‘ichi yo‘qo‘rdakburun, yexidna
Xaltalilarjuda kichik bola tug‘iladi, qorin xaltasida o‘sadikenguru, koala
Yo‘ldoshlilarhomila yo‘ldosh orqali rivojlanadisichqondan filgacha
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avstraliya aeroportlarida yo‘lovchilar sumkasi urug‘ va oziq-ovqat uchun tekshiriladi, chunki chetdan kelgan o‘simlik yoki hayvonlar mahalliy hayvonlarga zarar yetkazishi mumkin. U yerda kenguru va boshqa xaltali sutemizuvchilar boshqa qit’alarda uchramaydi. Noyob tabiatni saqlash uchun chegarada ehtiyot choralari ko‘riladi.

Kim ishlatadi

Karantin xodimi chegarada zararli turlarning kirishini to‘xtatadi, tabiat muhofazachisi noyob hayvonlarni asraydi, hayvonot bog‘i yo‘riqchisi tashrifchilarga turlar farqini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Dunyo xaritasida Avstraliyani toping va faqat o‘sha yerda yashaydigan uchta hayvon nomini yozing.

Namunalar
O‘rdakburun va yexidna sutemizuvchi, lekin tuxum qo‘yadi – bu sudralib yuruvchilar bilan qarindoshlik belgisi.
0501001502002003ona kenguruyangi tug‘ilgan bolasmbo‘yi, sm
Kenguru bolasi tug‘ilgach, onasining xaltasida emib o‘sadi: xalta uning ikkinchi «bachadon»i kabi.
Sinfda faoliyat

Krossvord: «tuxum qo‘yuvchi», «xaltali», «yo‘ldoshli» ustunlari bo‘yicha 6 ta hayvonni (o‘rdakburun, yexidna, kenguru, koala, it, fil) to‘g‘ri joylashtiring. Xavfsizlik: hayvonot bog‘ida yoki safarda hayvonni ushlamang, xavfsiz masofada kuzating. Kattalarning ruxsatisiz begona hayvonga yaqinlashmang.

Mashq
1
O‘rdakburunni ko‘rgan birinchi yevropalik olimlar uni «hayvonlar aralashmasi» deb o‘ylagan. Uning qaysi belgilari sudralib yuruvchilarni eslatadi?
2
Xaltali sutemizuvchilar bolasi nima uchun juda kichik tug‘iladi?
3
Sigir, mushuk va sichqonning bolasi ona qornida qanday rivojlanadi? Ular sutemizuvchilarning qaysi guruhiga kiradi?
4
Yexidna va o‘rdakburun qayerda yashaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXotira kuni arafasida: xotira sayriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →