ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Infuzoriyalar, sporalilar va 1-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 5–6 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
5

Infuzoriyalar va sporalilar sinflari

Darslik: 18–20-betlar
MaqsadTufelka misolida infuzoriyalarni va sporalilar sinfining parazitlarini (bezgak paraziti) tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kiprikchalar · cilia, tiny hairs for movementkatta va kichik yadro · macronucleus and micronucleuskuydiruvchi tanachalar · stinging trichocysts that defend the cellsporalilar · sporozoans, parasitic unicellular animals
Tushuntirish

Infuzoriyalarning tanasi kiprikchalar bilan qoplangan va ularda katta hamda kichik yadro bor. Nomi pichan ivitmasida birinchi marta topilganidan kelib chiqqan. Tufelka (0,1–0,3 mm) poyabzal tagiga o‘xshaydi va to‘mtoq uchi bilan oldinga suzadi. Yon tomondagi chuqurcha tubida og‘iz teshigi bor: kiprikchalar bakteriyalarni halqumga haydaydi, u yerda hazm vakuolasi hosil bo‘lib, sitoplazma oqimi bilan aylanadi, qoldiq esa orqadagi teshikdan chiqadi. Ikkita qisqaruvchi vakuola galma-gal qisqarib ortiqcha suvni chiqaradi. Jinssiz ko‘payishda yadrolar bo‘linadi, tana o‘rtasidan ingichkalashib ikkiga ajraladi. Sporalilar (4000 dan ortiq tur) – hammasi parazit: harakat, hazm va ayirish organoidlari yo‘q. Bezgak parazitini bezgak chivini odamga yuqtiradi; parazit qizil qon hujayralarida ko‘payib, ularni yemirib qon plazmasiga chiqqanda bezgak xuruji (harorat ko‘tarilishi) boshlanadi. Darslikda ipak qurti va asalarini kasallantiradigan nozema ham shu guruhda berilgan, ammo hozirgi olimlar uni zamburug‘larga yaqin alohida guruh – mikrosporidiyalarga kiritadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oqava suvni tozalash qurilmasida suvdagi bakteriyalarni kipriklilar yeb ketadi. Texnik havzadagi suvni mikroskopda ko‘rib, kipriklilar ko‘p bo‘lsa, tozalash yaxshi borayotganini biladi. Mayda hayvonlar bu yerda suvni tozalovchi ishchi kabi xizmat qiladi.

Kim ishlatadi

Oqava suv tozalash texnigi kipriklilar soniga qaraydi, mikrobiolog bir hujayralilarni o‘rganadi, sog‘liqni saqlash xodimi bezgak xavfi bor joylarda himoya yo‘llarini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Chizg‘ichdagi eng kichik bo‘linmani toping: u 1 mm. Tufelka taxminan 0,2 mm uzunlikda, shuning uchun beshta tufelkani qatorga qo‘ysak, bu bo‘linmaga zo‘rg‘a sig‘adi. 1 mm li chiziq chizib, uning bo‘ylab beshta mayda oval tasavvur qiling.

Namunalar
Pichan ivitmasidagi tufelka bakteriyalarni yeydi, shuning uchun suv bakteriyaga boy bo‘lsa, infuzoriyalar tez ko‘payadi. Ularni faqat mikroskopda ko‘rish mumkin.
Bezgak chivini chaqqanda parazit odam qoniga o‘tadi. Shu sababli bezgak tarqalgan joylarda chivin chaqishidan himoyalanish (to‘r, repellent) va vaqtida vrachga borish zarur.
Sinfda faoliyat

Tufelka tanasi chizmasini bajaring va 8 ta qismni (kiprikcha, og‘iz, halqum, hazm vakuolasi, 2 ta qisqaruvchi vakuola, katta yadro, kichik yadro) belgilang. Xavfsizlik: chivin ko‘p joyda yalang tanada yurmang, kattalar bilan hasharotga qarshi vositadan foydalaning; isitma bo‘lsa vrachga boring.

Mashq
1
Infuzoriyalar nega shu nomni olgan?
2
Pichan ivitmasiga bakteriyalar ko‘p bo‘lgan suv qo‘shildi. Tufelka bu bakteriyalarni qanday qilib «yutadi» va hazm qiladi?
3
Bezgak xuruji qachon boshlanadi?
4
Nega sporalilarda harakat va hazm organoidlari bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQuyoshli qishloqqa yo‘lHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →