☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Ko‘l baqasining ichki tuzilishi va amfibiyalarning ko‘payishi

Darslar 40–41 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
40

Ko‘l baqasining ichki tuzilishi

Darslik: 123–125-betlar
MaqsadKo‘l baqasining hazm qilish, nafas olish, qon aylanish, ayirish va nerv sistemalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kloaka · cloacakatta va kichik qon aylanish doirasi · systemic and pulmonary circuitsmiya yarimsharlari · cerebral hemisphereso‘rta quloq · middle ear
Tushuntirish

Baqaning hazm yo‘li baliqnikiga o‘xshash: og‘iz bo‘shlig‘i (til, kichik tishlar), halqum, qizilo‘ngach, oshqozon, ichak; orqa ichak kengayib kloakani hosil qiladi. U o‘pka (sodda xaltachalar) va teri bilan nafas oladi: tomoq pastga tortilganda havo o‘pkaga kiradi, ko‘tarilganda chiqib ketadi. Yuragi uch kamerali: ikkita bo‘lma va bitta qorincha. Katta doirada qon qorinchadan organlarga borib, o‘ng bo‘lmaga qaytadi; kichik doirada qorinchadan o‘pkaga borib, kislorodga to‘yinadi va chap bo‘lmaga qaytadi. Qonning bir qismi teriga ham boradi, u yerda kislorod olib, venalar orqali o‘ng bo‘lmaga keladi. Ikkala bo‘lma birdan qisqarib, qon qorinchada qisman aralashadi. Ayirish organlari – ikkita buyrak, siydik yo‘li, siydik kloaka orqali chiqadi. Baqa sovuqqonli: harorati muhitga bog‘liq, qishda karaxt bo‘ladi. Bosh miyasi baliqnikidan yaxshiroq rivojlangan, miya yarimsharlari bor, miyacha kuchsiz (harakati sekin). Sezgi organlari quruqlikka moslashgan: qovoqlar, o‘rta va ichki quloq (nog‘ora parda va eshitish suyakchasi tovushni uzatadi).

Namunalar
Qon o‘pkada kislorod olib, chap bo‘lmaga qaytadi; teri kapillyarlarida ham qon kislorodga boyiydi. Shuning uchun baqa teri bilan ham nafas ola oladi, ayniqsa suvda.
Baqa miyachasi kuchsiz, chunki harakati baliqnikiga nisbatan sekin va tanasi yer yuzasiga yaqin; muvozanatni murakkab boshqarish shart emas.
Sinfda faoliyat

Qon aylanish sxemasini ikki rang bilan chizing: qizil – arteriya, ko‘k – vena; katta va kichik doirani belgilang. Xavfsizlik: tirik baqaning organlarini ko‘rish uchun faqat tayyor rasm va modellardan foydalaning; hayvonni kesish uyda yo‘q.

Mashq
1
Baqa yuragining modelini plastilindan yasamoqchisiz. Nechta va qanday bo‘lim yasashingiz kerak?
2
Baqa nafas olishida tomoq qanday ishtirok etadi?
3
Katta va kichik qon aylanish doirasi qanday farq qiladi?
4
Nega baqa qishda karaxt bo‘lib yotadi?