ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Ko‘l baqasining ichki tuzilishi va amfibiyalarning ko‘payishi

Darslar 40–41 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
40

Ko‘l baqasining ichki tuzilishi

Darslik: 123–125-betlar
MaqsadKo‘l baqasining hazm qilish, nafas olish, qon aylanish, ayirish va nerv sistemalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kloaka · cloacakatta va kichik qon aylanish doirasi · systemic and pulmonary circuitsmiya yarimsharlari · cerebral hemisphereso‘rta quloq · middle ear
Tushuntirish

Baqaning hazm yo‘li baliqnikiga o‘xshash: og‘iz bo‘shlig‘i (til, kichik tishlar), halqum, qizilo‘ngach, oshqozon, ichak; orqa ichak kengayib kloakani hosil qiladi. U o‘pka (sodda xaltachalar) va teri bilan nafas oladi: tomoq pastga tortilganda havo o‘pkaga kiradi, ko‘tarilganda chiqib ketadi. Yuragi uch kamerali: ikkita bo‘lma va bitta qorincha. Katta doirada qon qorinchadan organlarga borib, o‘ng bo‘lmaga qaytadi; kichik doirada qorinchadan o‘pkaga borib, kislorodga to‘yinadi va chap bo‘lmaga qaytadi. Qonning bir qismi teriga ham boradi, u yerda kislorod olib, venalar orqali o‘ng bo‘lmaga keladi. Ikkala bo‘lma birdan qisqarib, qon qorinchada qisman aralashadi. Ayirish organlari – ikkita buyrak, siydik yo‘li, siydik kloaka orqali chiqadi. Baqa sovuqqonli: harorati muhitga bog‘liq, qishda karaxt bo‘ladi. Bosh miyasi baliqnikidan yaxshiroq rivojlangan, miya yarimsharlari bor, miyacha kuchsiz (harakati sekin). Sezgi organlari quruqlikka moslashgan: qovoqlar, o‘rta va ichki quloq (nog‘ora parda va eshitish suyakchasi tovushni uzatadi).

DoiraYo‘li
kattaqorincha → organlar → o‘ng bo‘lma
kichikqorincha → o‘pka → chap bo‘lma
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shifokor yurak urishini eshitganda yoki bilakdan pulsni tekshirganda, yurak qonni tana bo‘ylab qanchalik yaxshi haydayotganini baholaydi. Odam yuragi to‘rt kamerali bo‘lib, kislorodga boy va kambag‘al qonni ajratib turadi, baqaning uch kamerali yuragida esa ular biroz aralashadi. Yurak tuzilishini bilish shifokorga uning ishini tushunishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Shifokor yurak urishini tinglaydi, hamshira pulsni o‘lchaydi, biolog hayvonlar yuragini taqqoslab evolyutsiyani o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bilakdagi pulsni toping va 15 soniyada necha marta urganini sanang. So‘ngra joyingizda bir daqiqa yurib, qayta sanang va farqini yozing.

Namunalar
Qon o‘pkada kislorod olib, chap bo‘lmaga qaytadi; teri kapillyarlarida ham qon kislorodga boyiydi. Shuning uchun baqa teri bilan ham nafas ola oladi, ayniqsa suvda.
Baqa miyachasi kuchsiz, chunki harakati baliqnikiga nisbatan sekin va tanasi yer yuzasiga yaqin; muvozanatni murakkab boshqarish shart emas.
Sinfda faoliyat

Qon aylanish sxemasini ikki rang bilan chizing: qizil – arteriya, ko‘k – vena; katta va kichik doirani belgilang. Xavfsizlik: tirik baqaning organlarini ko‘rish uchun faqat tayyor rasm va modellardan foydalaning; hayvonni kesish uyda yo‘q.

Mashq
1
Baqa yuragining modelini plastilindan yasamoqchisiz. Nechta va qanday bo‘lim yasashingiz kerak?
2
Baqa nafas olishida tomoq qanday ishtirok etadi?
3
Katta va kichik qon aylanish doirasi qanday farq qiladi?
4
Nega baqa qishda karaxt bo‘lib yotadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir plashi uchun mato tanlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →