☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Baliqlarning ichki tuzilishi va nerv sistemasi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
34

Baliqlarning ichki tuzilishi

Darslik: 106–108-betlar
MaqsadBaliqlarning hazm qilish, nafas olish, qon aylanish va ayirish sistemalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
jabra varaqlari · gill filaments (lamellae)jabra qilchalari · gill rakersarteriya qoni · oxygen-rich (arterial) bloodsovuqqonli · cold-blooded
Tushuntirish

Zog‘ora baliqning hazm yo‘li: og‘iz bo‘shlig‘i, halqum, qizilo‘ngach va ichak; jag‘larida tish yo‘q (oziqni halqum tishlari maydalaydi), alohida oshqozoni ham yo‘q, shuning uchun oziq to‘g‘ridan-to‘g‘ri ichakka tushadi (yirtqich baliqlarda tishli jag‘ va oshqozon bor). Ingichka ichakda oshqozonosti bezi shirasi va jigardan o‘t suyuqligi oziqni hazm qiladi, so‘rilgan moddalar qonga o‘tadi. Baliqlar jabra bilan nafas oladi: og‘iz orqali kirgan suv jabra teshiklaridan chiqadi, jabra varaqlaridagi kapillyarlarda kislorod qonga o‘tadi, karbonat angidrid suvga ajraladi. Jabra qilchalari oziqning suv bilan chiqib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Qon aylanishi bitta doira: yurak ikki kamerali (bo‘lma va qorincha), qon qorin aortasidan jabralarga, kislorodga boyib orqa aortaga, so‘ng organlarga o‘tadi; vena qoni yurak bo‘lmasiga qaytadi. Ayirish: ikkita tasmasimon buyrak, siydik yo‘li va qovuq. Baliqlar sovuqqonli: tana harorati muhit haroratiga qarab o‘zgaradi. Qishda muz ostida yoki issiq yozda suvda kislorod kamaysa, baliqlar halok bo‘lishi mumkin.

Namunalar
Qon jabralardan o‘tib qizil, kislorodga boy arteriya qoniga aylanadi; organlarda kislorod beradi va to‘q qizil vena qoniga aylanadi.
Yozning issiq kunlarida suvda erigan kislorod kamayadi: baliqlar suv yuzasiga ko‘tarilib og‘zini ochadi. Muz ostida ham yorug‘lik va kislorod yetishmasligi baliq o‘limiga olib kelishi mumkin.
Sinfda faoliyat

Oqim sxemasi: «Suv → og‘iz → jabra → jabra teshigi»; «Qon: yurak → jabra → orqa aorta → organlar → yurak». Strelkalar bilan chizing. Xavfsizlik: baliq tozalash va pishirishda faqat kattalar pichoq ishlatadi; baliqni yaxshi pishiring, xom yemang.

Mashq
1
Zog‘ora baliqda oziq qanday hazm bo‘ladi?
2
Jabralarda gaz almashinuvi qanday boradi?
3
Baliq yuragi nechta kamerali va qaysi qon oqadi?
4
Baliqlar nega sovuqqonli deyiladi?