ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Baliqlarning ichki tuzilishi va nerv sistemasi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
34

Baliqlarning ichki tuzilishi

Darslik: 106–108-betlar
MaqsadBaliqlarning hazm qilish, nafas olish, qon aylanish va ayirish sistemalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
jabra varaqlari · gill filaments (lamellae)jabra qilchalari · gill rakersarteriya qoni · oxygen-rich (arterial) bloodsovuqqonli · cold-blooded
Tushuntirish

Zog‘ora baliqning hazm yo‘li: og‘iz bo‘shlig‘i, halqum, qizilo‘ngach va ichak; jag‘larida tish yo‘q (oziqni halqum tishlari maydalaydi), alohida oshqozoni ham yo‘q, shuning uchun oziq to‘g‘ridan-to‘g‘ri ichakka tushadi (yirtqich baliqlarda tishli jag‘ va oshqozon bor). Ingichka ichakda oshqozonosti bezi shirasi va jigardan o‘t suyuqligi oziqni hazm qiladi, so‘rilgan moddalar qonga o‘tadi. Baliqlar jabra bilan nafas oladi: og‘iz orqali kirgan suv jabra teshiklaridan chiqadi, jabra varaqlaridagi kapillyarlarda kislorod qonga o‘tadi, karbonat angidrid suvga ajraladi. Jabra qilchalari oziqning suv bilan chiqib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Qon aylanishi bitta doira: yurak ikki kamerali (bo‘lma va qorincha), qon qorin aortasidan jabralarga, kislorodga boyib orqa aortaga, so‘ng organlarga o‘tadi; vena qoni yurak bo‘lmasiga qaytadi. Ayirish: ikkita tasmasimon buyrak, siydik yo‘li va qovuq. Baliqlar sovuqqonli: tana harorati muhit haroratiga qarab o‘zgaradi. Qishda muz ostida yoki issiq yozda suvda kislorod kamaysa, baliqlar halok bo‘lishi mumkin.

yurakqorin aortasijabralarorqa aortaorganlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozorda tirik baliqlar havo pufakchalari berilib turadigan idishda saqlanadi. Oz suvda ko‘p baliq undagi erigan kislorodni tez sarflab qo‘yadi, jabralar esa faqat erigan kislorodni ola oladi. Pufakchalar kislorodni to‘ldirib turadi va baliqlar tirik qoladi.

Kim ishlatadi

Baliqchilik xo‘jaligi xodimi hovuzga havo beruvchi qurilma o‘rnatadi, ekolog suvdagi kislorodni o‘lchaydi, akvarium ustasi suv haroratini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Stakanga sovuq vodoprovod suvi quying va uni xonada bir soat qoldiring. Keyin devorida pufakchalar bor-yo‘qligini ko‘rib, sababini tushuntiring.

Namunalar
QonQayerdaRangi
kislorodga boyjabradan keyinqizil
kislorodi kam (vena)organlardan keyinto‘q
Qon jabralardan o‘tib qizil, kislorodga boy arteriya qoniga aylanadi; organlarda kislorod beradi va to‘q qizil vena qoniga aylanadi.
Yozning issiq kunlarida suvda erigan kislorod kamayadi: baliqlar suv yuzasiga ko‘tarilib og‘zini ochadi. Muz ostida ham yorug‘lik va kislorod yetishmasligi baliq o‘limiga olib kelishi mumkin.
Sinfda faoliyat

Oqim sxemasi: «Suv → og‘iz → jabra → jabra teshigi»; «Qon: yurak → jabra → orqa aorta → organlar → yurak». Strelkalar bilan chizing. Xavfsizlik: baliq tozalash va pishirishda faqat kattalar pichoq ishlatadi; baliqni yaxshi pishiring, xom yemang.

Mashq
1
Zog‘ora baliqda oziq qanday hazm bo‘ladi?
2
Jabralarda gaz almashinuvi qanday boradi?
3
Baliq yuragi nechta kamerali va qaysi qon oqadi?
4
Baliqlar nega sovuqqonli deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQo‘l tarozisi uchun prujinaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →