ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

To‘garak chuvalchanglar tipi va parazit chuvalchanglar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
11

To‘garak chuvalchanglar tipi: odam askaridasi

Darslik: 38–40-betlar
MaqsadTo‘garak chuvalchanglar tipining belgilarini va odam askaridasining tuzilishi, rivojlanishi, undan saqlanish yo‘llarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kutikula · cuticle, a tough coveringayrim jinsli · with separate sexesanal teshik · anustana bo‘shlig‘i · body cavity
Tushuntirish

To‘garak chuvalchanglarning tanasi ko‘ndalang kesimda doira shaklida, ipsimon; ichki organlari tana bo‘shlig‘ida joylashgan. Ular dengiz, chuchuk suv va tuproqda yashaydi, ba’zilari odam, hayvon va o‘simliklarda parazitlik qiladi. Odam askaridasi ingichka ichakda yashaydi: urg‘ochisi 20–40 sm, erkagi 15–25 sm, erkagining dumi egilgan. Tanasi pishiq kutikula bilan qoplangan, shu sababli hazm shirasi uni emirmaydi. Hazm sistemasi og‘izdan boshlanib anal teshik bilan tugaydigan uzun nay – yassi chuvalchanglardan farqli ravishda ikki uchi ochiq. Askarida ayrim jinsli bo‘lib, bir kecha-kunduzda 240 000 tagacha tuxum qo‘yadi. Tuxumlar axlat bilan tuproqqa chiqadi; iflos qo‘l yoki yuvilmagan sabzavot orqali odam ichagiga tushsa, lichinkalar chiqib, qon orqali o‘pkaga o‘tadi, balg‘am bilan og‘izga chiqib, yutilgach, ichakda voyaga yetadi. Kasallik qorin og‘rig‘i, ozib ketish bilan kechadi; davolashni faqat vrach belgilaydi. Saqlanish uchun qo‘lni sovunlab yuvish, sabzavot va mevani yaxshilab yuvish zarur.

tuxum tuproqdaog‘izga tushadilichinka chiqadiqon bilan o‘pkagayutilib ichakkavoyaga yetadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fermer sabzavot ekiladigan yerga go‘ngni avval bir necha oy chiritadi. Chirish jarayonida kompost qiziydi, shuning uchun undagi chuvalchang tuxumlari va mikroblar kamayadi. Shunday tayyorlangan o‘g‘it ham foydali, ham xavfsiz bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Fermer o‘g‘itni to‘g‘ri tayyorlaydi, maktab hamshirasi bolalarga qo‘l yuvishni o‘rgatadi, sanitariya xodimi suv va tuproq tozaligini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘lingizni sovun bilan 20 soniya yuving: soniyalarni ichingizda sanang. Barmoq orasi va tirnoq tagini ham yuvishni unutmang.

Namunalar
✓Maslahat
Ovqatdan oldin qo‘lni sovun bilan yuving.
Bolalar yer bilan o‘ynab, qo‘lini yuvmay ovqatlansa, tuproqdagi askarida tuxumlari og‘ziga tushishi mumkin. Shuning uchun ovqatdan oldin sovunlab yuvish eng oddiy himoya.
AskaridaPlanariya
Tana bo‘shlig‘iboryo‘q
Anal teshikboryo‘q
Jinsiayrim jinsligermafrodit
Askarida oq planariyadan tanasida tana bo‘shlig‘i va chiqaruv teshigi borligi, ayrim jinsli ekanligi bilan farq qiladi. Bu uni yanada murakkab tuzilgan qiladi.
Sinfda faoliyat

Askarida rivojlanish sxemasini chizing: tuxum → tuproq → iflos qo‘l/sabzavot → ichak → qon → o‘pka → og‘iz → ichak. Har bir o‘qda gigiena qoidasini yozing (qo‘l yuvish, sabzavotni yuvish). Xavfsizlik: tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘lni sovunlab yuving; tuproqni og‘izga olmang.

Mashq
1
To‘garak chuvalchanglar tanasi qanday shaklda?
2
Askarida tanasi nima bilan qoplangan va bu unga qanday foyda beradi?
3
Askarida lichinkasi odam tanasida qanday yo‘l o‘tadi?
4
Nega askaridalar bir kecha-kunduzda juda ko‘p tuxum qo‘yadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir chuvalchanglari qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →