☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Mollyuskalar tipi

Darslar 16–17 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
16

Qorinoyoqli mollyuskalar sinfi

Darslik: 53–55-betlar
MaqsadMollyuskalar tipining belgilarini va chuchuk suv shillig‘i misolida qorinoyoqlilar tuzilishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
mantiya · mantle, the skin fold that forms the shellchig‘anoq · shelltilcha (radula) · radula, a toothed tongueochiq qon aylanish sistemasi · open circulatory system
Tushuntirish

Mollyuskalar tanasi mantiya teri bilan qoplangan, mantiya chig‘anoq hosil qiladi, mantiya va tana orasida mantiya bo‘shlig‘i bor. Organlar orasini g‘ovak to‘qima to‘ldirib turadi, yuragi rivojlangan, qon aylanish sistemasi ochiq. Tip qorinoyoqlilar, ikki pallalilar va boshoyoqlilar sinflariga bo‘linadi. Chuchuk suv shillig‘ining tanasi spiral o‘ralgan chig‘anoqda, boshida bir juft paypaslagich va ularning asosida ko‘zlari bor; u oyoq muskullarining to‘lqinsimon qisqarishi bilan sirpanadi. Halqumidagi tishchali tilcha yordamida bakteriya va mayda suvo‘tlarni qirib oladi; so‘lak bezlari va jigar hazm shirasini ishlab chiqaradi. U havo kislorodi bilan o‘pka orqali nafas oladi, shuning uchun suv yuzasiga ko‘tariladi. Yuragi yurakoldi bo‘lmasi va qorinchadan iborat, qon tomirlari uchi ochiq. Bitta buyragi, bir necha juft nerv tuguni bor. Germafrodit: tuxumlarini shilimshiq ipga qo‘yadi. Kichik suv shillig‘i jigar qurtining oraliq xo‘jayinidir; tok shillig‘i va yalang‘och shilliqlar ekinlarga zarar keltiradi.

Namunalar
Chuchuk suv shillig‘i akvariumda shisha ustida sirpanib, suvo‘tlarini qirib yeydi. Shuning uchun akvariumda ba’zan «sanitar» sifatida saqlanadi.
Daryo yoqasidagi ko‘lmak suvlarda shilliq ko‘p bo‘lsa, jigar qurti kasalligi tarqalish xavfi bor; mollarni bunday suvdan haydash va ko‘kat yuvish foydali.
Sinfda faoliyat

Chuchuk suv shillig‘ining tuzilishini plastilin yoki loydan modellashtiring: chig‘anoq, oyoq, paypaslagich, mantiya. Xavfsizlik: tirik shilliqlarni faqat o‘qituvchi bilan ushlang, ishdan keyin qo‘lni sovunlab yuving; ko‘lmak suvini ichmang; yovvoyi suv bo‘yida kattalarsiz yurmang.

Mashq
1
Mollyuskalarning umumiy belgilari qaysilar?
2
Suv shillig‘i oziqni qanday oladi?
3
Suv shillig‘i nega vaqti-vaqti bilan suv yuzasiga ko‘tariladi?
4
Nega mollyuskalarda qon aylanish ochiq deyiladi?